Σε περιόδους μεγάλων γεωπολιτικών αναταράξεων, όπως αυτή που βιώνουμε σήμερα, η ανάλυση των γεγονότων συχνά περιορίζεται στο ορατό επίπεδο. Δηλαδή, προβάλλονται ως αίτια τα άμεσα συμφέροντα των δρώντων και οι ισορροπίες ισχύος. Ωστόσο, πολλάκις, πίσω από αυτές τις επιφάνειες λειτουργούν βαθύτερες δομές σκέψης, οι οποίες καθορίζουν όχι μόνο τις επιλογές των δρώντων, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται την πραγματικότητα.
Ένα τέτοιο θεμελιώδες επίπεδο είναι η αντίληψη του ανθρώπου για τον εαυτό του. Συγκεκριμένα, στον πυρήνα της δυτικής σκέψης αναδύεται, μέσα από μακρά ιστορική εξέλιξη, μια συγκεκριμένη ανθρωπολογική σύλληψη. Κατά τον Δυτικό Πολιτισμό, ο άνθρωπος είναι μια αυτόνομη, περίκλειστη, άυλη σκεπτόμενη και βουλόμενη οντότητα. Όπως τεκμηριώνει ο π. Νικόλαος Λουδοβίκος, από τη θεολογική επεξεργασία του Αυγουστίνου και του Θωμά Ακινάτη έως τη νεωτερική διατύπωση του Καρτέσιου “σκέφτομαι άρα υπάρχω”, διαμορφώνεται σταδιακά μια εικόνα του ανθρώπου ως κέντρου συνείδησης και βούλησης, ικανού να αντιλαμβάνεται και να διαμορφώνει τον κόσμο.
Σε αυτό το πλαίσιο, ο εξωτερικός κόσμος τείνει να νοηθεί ως αντικείμενο. Δηλαδή σαν κάτι που μπορεί να γίνει κατανοητό, να αναλυθεί και, τελικά, να ελεγχθεί. Η σχέση ανθρώπου και πραγματικότητας λαμβάνει έναν χαρακτήρα αντιπαράθεσης, όπου η βούληση επιδιώκει να επιβληθεί πάνω σε μια “ανθεκτική” ύλη, είτε αυτή είναι η φύση, είτε η κοινωνία, είτε η ίδια η Ιστορία. Από αυτήν τη βαθύτερη αυτοαντίληψη απορρέουν ευρύτερες πολιτικές και κοινωνικές μορφές. Η έμφαση στο άτομο, η καχυποψία απέναντι στις συλλογικές ταυτότητες και η τάση να αντιμετωπίζεται ο κόσμος ως πεδίο ανταγωνισμού αποτελούν εκφράσεις αυτής της λογικής.
Ο άνθρωπος και η συλλογική ταυτότητα
Από τον χομπσιανό κόσμο της σύγκρουσης μέχρι τις φιλελεύθερες θεωρίες που αντιλαμβάνονται το κράτος κυρίως ως μηχανισμό διαχείρισης ατομικών συμφερόντων, διακρίνεται μια κοινή βάση, η προτεραιότητα της ατομικής βούλησης. Ακόμη και όταν εμφανίζονται συλλογικές μορφές ύπαρξης, όπως είναι το έθνος, η φυλή ή η ιδεολογία, αυτές συχνά λειτουργούν ως διευρυμένες εκδοχές του ίδιου προτύπου. Η σύγκρουση δεν εξαφανίζεται, αλλά μεταφέρεται σε υψηλότερο επίπεδο, διατηρώντας τον ανταγωνιστικό της χαρακτήρα.
Αυτή η ανθρωπολογική και οντολογική διάταξη έχει βαθιές συνέπειες και στο πεδίο της στρατηγικής. Εάν ο άνθρωπος νοείται ως φορέας βούλησης, που μπορεί να επιβληθεί στον κόσμο, τότε η στρατηγική μετατρέπεται, σχεδόν φυσικά, σε εφαρμογή αυτής της βούλησης. Η ισχύς, σε όλες της τις εκφάνσεις (στρατιωτική, οικονομική, τεχνολογική), δεν είναι απλώς εργαλείο, αλλά μέσο πραγματοποίησης της βαθύτερης πεποίθησης ότι η πραγματικότητα μπορεί να διαμορφωθεί σύμφωνα με επιθυμητούς στόχους.
Σε αυτό το σημείο, η διάκριση μεταξύ στρατηγικής και επιθυμίας αρχίζει να θολώνει. Η επιδίωξη στόχων που είναι αντικειμενικά δύσκολο ή αδύνατο να επιτευχθούν δεν εκλαμβάνεται ως προβληματική, εφόσον η ίδια η βούληση θεωρείται επαρκής προϋπόθεση επιτυχίας. Η χρήση ισχύος αποκτά σχεδόν μεταφυσικές διαστάσεις, νοούμενη όχι απλώς ως μέσο, αλλά ως επιβεβαίωση της ικανότητας επιβολής. Αυτή η λογική γίνεται ιδιαίτερα εμφανής σε σύγχρονες γεωπολιτικές κρίσεις, όπως είναι ο πόλεμος στο Ιράν. Συχνά, οι αναλύσεις συγχέουν ρεαλιστικούς στρατηγικούς στόχους με ευρύτερες επιθυμίες, που πηγάζουν από βαθύτερες πεποιθήσεις. Η προσδοκία ότι η χρήση ισχύος θα οδηγήσει, σχεδόν αυτομάτως, σε πολιτική ή γεωπολιτική αναδιάταξη αντανακλά αυτήν ακριβώς τη βουλησιαρχική αντίληψη.