Γράφει ο Χρήστος Κωνσταντινίδης
Σε πανηγυρικούς τόνους υποδέχθηκαν τουρκικά μέσα ενημέρωσης την εικόνα του Νικόλ Πασινιάν κατά τη διάρκεια της συνάντησής του με τον αντιπρόεδρο της Τουρκίας, Τζεβντέτ Γιλμάζ, στο Ερεβάν, με αφορμή την υπογραφή μνημονίου για την κοινή αποκατάσταση της ιστορικής Γέφυρας του Ανί.
Η είδηση, που σε πρώτο επίπεδο αφορά ένα έργο πολιτιστικής και συμβολικής συνεργασίας μεταξύ Τουρκίας και Αρμενίας, έλαβε αμέσως πολιτικές και γεωπολιτικές διαστάσεις, καθώς τα τουρκικά ΜΜΕ εστίασαν σε μία λεπτομέρεια, δηλαδή το σήμα που φορούσε στο πέτο ο Αρμένιος πρωθυπουργός.
Το σήμα απεικόνιζε τον χάρτη της σημερινής Δημοκρατίας της Αρμενίας, χωρίς το Ναγκόρνο Καραμπάχ – Αρτσάχ, όπως το ονομάζουν οι Αρμένοι – και χωρίς το όρος Αραράτ. Η λεπτομέρεια αυτή παρουσιάστηκε στην Τουρκία ως πολιτικό μήνυμα του Πασινιάν και ως ένδειξη ότι η αρμενική ηγεσία απομακρύνεται από ιστορικές και εθνικές διεκδικήσεις που προκαλούσαν διαχρονικά την Άγκυρα και το Μπακού.
Ο χαρακτηριστικός τίτλος του τουρκικού ρεπορτάζ ήταν απολύτως ενδεικτικός του κλίματος: «Türkiye ile Ermenistan arasındaki tarihi imzada Paşinyan’ın rozeti olay oldu! Şaşırtan detayı görenler “Heh şöyle, yola gel” dedi». Σε ελεύθερη απόδοση: «Στην ιστορική υπογραφή μεταξύ Τουρκίας και Αρμενίας, το σήμα του Πασινιάν έγινε θέμα! Όσοι είδαν την εντυπωσιακή λεπτομέρεια είπαν: “Έτσι μπράβο, ήρθες στον σωστό δρόμο”».
Η διατύπωση αυτή δείχνει και το πώς διαβάζει η τουρκική πλευρά την κίνηση Πασινιάν. Όχι απλώς ως λεπτομέρεια πρωτοκόλλου, αλλά ως πολιτική παραδοχή. Δηλαδή ως αποδοχή των σημερινών συνόρων της Αρμενίας χωρίς το Αρτσάχ και ως εγκατάλειψη συμβολισμών που συνδέονται με την ιστορική αρμενική μνήμη.
Η επίσκεψη Γιλμάζ στο Ερεβάν και η ευρωπαϊκή σύνοδος
Ο αντιπρόεδρος της Τουρκίας, Τζεβντέτ Γιλμάζ, βρέθηκε στο Ερεβάν για την 8η Σύνοδο της Ευρωπαϊκής Πολιτικής Κοινότητας, η οποία πραγματοποιήθηκε υπό τον τίτλο «Χτίζοντας το Μέλλον: Ενότητα και Σταθερότητα στην Ευρώπη».
Η παρουσία του είχε ιδιαίτερο πολιτικό βάρος, καθώς, σύμφωνα με το τουρκικό δημοσίευμα, καταγράφηκε ως η πρώτη επίσκεψη τέτοιου επιπέδου από την Τουρκία στην Αρμενία. Ο Γιλμάζ εκπροσώπησε τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, ενώ στη σύνοδο συμμετείχαν ηγέτες και εκπρόσωποι περισσότερων από 40 χωρών.
Στο περιθώριο της συνόδου, επαναβεβαιώθηκε η στήριξη στη διαδικασία ειρήνευσης μεταξύ Αζερμπαϊτζάν και Αρμενίας, ένα ζήτημα που η Άγκυρα παρακολουθεί στενά, καθώς η τουρκοαρμενική εξομάλυνση συνδέεται άμεσα με τις σχέσεις Ερεβάν – Μπακού.
Η Γέφυρα του Ανί ως σύμβολο εξομάλυνσης
Κατά τη συνάντηση του Τζεβντέτ Γιλμάζ με τον Νικόλ Πασινιάν, υπογράφηκε μνημόνιο κατανόησης για την αποκατάσταση της ιστορικής Γέφυρας του Ανί, η οποία βρίσκεται στα σύνορα Τουρκίας – Αρμενίας.
Ο Γιλμάζ δήλωσε ότι οι δύο πλευρές αξιολόγησαν συνολικά τις διμερείς σχέσεις και συζήτησαν ζητήματα μεταφορών, τελωνείων, ενέργειας και ψηφιακών υποδομών. Παρουσίασε δε την κοινή αποκατάσταση της Γέφυρας του Ανί ως συμβολικό αλλά και πρακτικό βήμα που μπορεί να συμβάλει στη μόνιμη ειρήνη και στην εμπέδωση κλίματος εμπιστοσύνης.
Η Άγκυρα επιχειρεί να εμφανίσει τη διαδικασία αυτή ως μέρος μιας ευρύτερης περιφερειακής κανονικοποίησης στον Νότιο Καύκασο. Ωστόσο, πίσω από τις διπλωματικές λέξεις υπάρχει η σκληρή πραγματικότητα: η Τουρκία βλέπει την κυβέρνηση Πασινιάν ως συνομιλητή που αποδέχεται τη νέα μεταπολεμική τάξη μετά την απώλεια του Αρτσάχ.
Το σήμα Πασινιάν και το μήνυμα προς Άγκυρα και Μπακού
Το στοιχείο που προκάλεσε τον μεγαλύτερο ενθουσιασμό στην Τουρκία ήταν το σήμα στο πέτο του Αρμένιου πρωθυπουργού.
Σύμφωνα με το τουρκικό ρεπορτάζ, ο χάρτης που απεικονιζόταν σε αυτό έδειχνε τα σημερινά σύνορα της Αρμενίας, χωρίς το Καραμπάχ. Παράλληλα, σημειωνόταν ότι δεν υπήρχε ούτε το όρος Αραράτ, το οποίο έχει τεράστια συμβολική σημασία για την αρμενική εθνική ταυτότητα, αλλά βρίσκεται εντός των σημερινών συνόρων της Τουρκίας.
Για την τουρκική πλευρά, αυτό παρουσιάστηκε ως ένδειξη «ρεαλισμού» από τον Πασινιάν. Για την αρμενική εθνική μνήμη, όμως, πρόκειται για εξαιρετικά βαρύ συμβολισμό. Το Αρτσάχ δεν είναι μια απλή γεωγραφική αναφορά. Είναι μέρος μιας ιστορικής, πολιτικής και υπαρξιακής τραγωδίας για τους Αρμενίους, ειδικά μετά τις εξελίξεις που οδήγησαν στον εκτοπισμό του αρμενικού πληθυσμού από το Ναγκόρνο Καραμπάχ.
Γι’ αυτό και οι τουρκικοί πανηγυρισμοί δεν είναι τυχαίοι. Η φράση «Heh şöyle, yola gel», δηλαδή περίπου «έτσι μπράβο, ήρθες στον δρόμο», αποκαλύπτει την αίσθηση της Άγκυρας ότι ο Πασινιάν κινείται σε γραμμή αποδοχής των τουρκικών και αζερικών δεδομένων.
Υποχώρηση μέχρι και στο θέμα της Γενοκτονίας;
Το ερώτημα που προκύπτει είναι αν η διαδικασία αυτή αποτελεί πραγματική εξομάλυνση ή αν μετατρέπεται σε μονόπλευρη πολιτική υποχώρηση της Αρμενίας.
Η κυβέρνηση Πασινιάν επιχειρεί εδώ και καιρό να παρουσιάσει μια πολιτική «ρεαλισμού», με στόχο την ειρήνη, το άνοιγμα συνόρων και την οικονομική ανάσα για την Αρμενία. Λέει στον λαό του, ότι του έχουν πει ψέμματα οι προκάτοχοί του για θέματα που άπτονται. Ακόμα και για το θέμα της γενοκτονίας, για την οποία η διεκδίκηση της αναγνώρισης αποτελεί ιερό καθήκον, προσπαθεί να βάλει το νερό στο κρασί του.
Χαρακτηριστικές ήταν οι δηλώσεις που είχε κάνει για τα γεγονότα του 1915 σε μια συνάντηση με εκπροσώπους της ελβετικής αρμενικής κοινότητας στη Ζυρίχη στις 25 Ιανουαρίου 2025, οι οποίες προκάλεσαν διαμάχη ανέφερε: «Πρέπει να επανεξετάσουμε την ιστορία της γενοκτονίας των Αρμενίων, να καταλάβουμε τι συνέβη, γιατί συνέβη, πώς το αντιληφθήκαμε και μέσω ποιου το αντιληφθήκαμε». Ποιό είναι το οξύμωρο; Όταν ο πρώην πρόεδρος των ΗΠΑ αναγνώρισε τη γενοκτονία στις 24 Απριλίου 2021 είχε χαρακτηρίσει την εξέλιξη ως «Πολύ ισχυρό βήμα προς την ιστορική αλήθεια».
Με απλά λόγια ο επικεφαλής του αρμενικού κράτους πραγματοποίησε μια μεγαλοπρεπή κυβίστηση, προφανώς λόγω πιέσεων που δέχεται από Άγκυρα και Μπακού, ίσως και από Ουάσινγκτον. Άλλωστε ο Ντόναλντ Τραμπ έχει σταθερά αποφύγει να χρησιμοποιήσει επίσημα τον όρο «γενοκτονία» για τις σφαγές των Αρμενίων από την Οθωμανική Αυτοκρατορία και χρησιμοποιεί συχνά την αρμενική έκφραση «Meds Yeghern», που μεταφράζεται ως «Μεγάλο Έγκλημα», μια επιλογή που θεωρείται από πολλούς ως προσπάθεια τήρησης διπλωματικών ισορροπιών με την Τουρκία.
Τουρκία και Αζερμπαϊτζάν διαβάζουν αυτή τη γραμμή ως επιβεβαίωση των δικών τους κερδών μετά τον πόλεμο και την κατάρρευση της αρμενικής παρουσίας στο Αρτσάχ. Η υπογραφή για τη Γέφυρα του Ανί έχει ασφαλώς ιστορικό και πολιτιστικό ενδιαφέρον. Όμως η επικοινωνιακή αξιοποίησή της από τα τουρκικά μέσα δείχνει ότι η Άγκυρα δεν τη βλέπει μόνο ως γέφυρα πολιτισμού. Τη βλέπει και ως γέφυρα πολιτικής συμμόρφωσης του Ερεβάν με τη νέα πραγματικότητα που επιβλήθηκε στον Νότιο Καύκασο.
Βαρύς συμβολισμός για τον αρμενικό κόσμο
Για τον αρμενικό κόσμο, η εικόνα του Πασινιάν με χάρτη χωρίς Αρτσάχ δεν μπορεί να περάσει απαρατήρητη. Σε μια περίοδο όπου η μνήμη του Καραμπάχ παραμένει ανοιχτή πληγή, κάθε τέτοιος συμβολισμός αποκτά τεράστια πολιτική φόρτιση.
Η Τουρκία πανηγυρίζει γιατί θεωρεί ότι βλέπει μπροστά της έναν Αρμένιο πρωθυπουργό που αποδέχεται τα νέα σύνορα, εγκαταλείπει τις ιστορικές αναφορές και κινείται σε λογική πλήρους περιφερειακής προσαρμογής.
Το πρόβλημα είναι ότι για πολλούς Αρμενίους αυτό δεν μοιάζει με ειρήνη. Μοιάζει με παραίτηση από εθνικά σύμβολα, ιστορική μνήμη και πολιτική αξιοπρέπεια.