Η Μόσχα βλέπει πλέον τον παντουρκισμό όχι απλώς ως ιδεολογικό αφήγημα της Άγκυρας, αλλά ως εργαλείο γεωπολιτικής πίεσης που μπορεί να αξιοποιηθεί από τη Δύση για την αποδυνάμωση της ρωσικής επιρροής στην Κεντρική Ασία και στον μετασοβιετικό χώρο.
Η προειδοποίηση ήρθε από τον επικεφαλής της FSB, διαδόχου της KGB, Αλεξάντερ Μπόρτνικοφ, κατά τη διάρκεια συνεδρίασης του Συμβουλίου των Επικεφαλής Υπηρεσιών Ασφαλείας και Ειδικών Υπηρεσιών της Κοινοπολιτείας Ανεξάρτητων Κρατών. Ο Μπόρτνικοφ υποστήριξε ότι η Δύση επιχειρεί να διαταράξει τις διαδικασίες ολοκλήρωσης στον χώρο της ΚΑΚ και να υπονομεύσει τη σταθερότητα των χωρών της περιοχής εκ των έσω.
Σύμφωνα με τον ίδιο, στόχος αυτής της στρατηγικής είναι τα κράτη της ΚΑΚ να «ξεχάσουν την κοινή τους ιστορία» και να οδηγηθούν σε αντιπαραθέσεις μεταξύ τους, ώστε η Δύση να μπορέσει να ελέγξει τις εξελίξεις στην περιοχή. Ο επικεφαλής της FSB συνέδεσε αυτή την προσπάθεια με τη δημιουργία νέων δυτικών «ψηφιακών εργαστηρίων», τα οποία, όπως είπε, συλλέγουν και αναλύουν δεδομένα συμπεριφοράς πληθυσμών με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης.
Κατά τη ρωσική ανάγνωση, τα εργαστήρια αυτά δεν έχουν απλώς τεχνολογικό ή ερευνητικό χαρακτήρα. Η Μόσχα τα θεωρεί μηχανισμούς υβριδικού πολέμου, ικανούς να εντοπίζουν κοινωνικές εντάσεις, να μοντελοποιούν αντιδράσεις της κοινής γνώμης και να προετοιμάζουν σενάρια «έγχρωμων επαναστάσεων».
Σε αυτό το πλαίσιο, ο Αμερικανός γεωπολιτικός αναλυτής Άντριου Κορύμπκο, ο οποίος είναι εγκατεστημένος στη Μόσχα, υπενθυμίζει ότι είχε ήδη από το 2017 περιγράψει ένα ανάλογο σενάριο: τη χρήση τεχνικών μάρκετινγκ, προσωπικών δεδομένων, τεχνητής νοημοσύνης και ανάλυσης συμπεριφοράς για τη δημιουργία εξατομικευμένων πακέτων πληροφοριακού πολέμου ανά κοινωνική ή δημογραφική ομάδα.
Το κρίσιμο στοιχείο, όμως, είναι ότι η ρωσική πλευρά δεν βλέπει πλέον μόνο τη Δύση πίσω από αυτή την απειλή. Βλέπει και την Τουρκία ως βασικό ωφελημένο. Οι κυρώσεις κατά της Ρωσίας, η αποδυνάμωση των παραδοσιακών ρωσικών διαύλων επιρροής και η ανάγκη των χωρών της Κεντρικής Ασίας για νέες εμπορικές, ενεργειακές και πολιτικές διαδρομές έχουν ενισχύσει τον ρόλο της Άγκυρας.
Η Τουρκία, μέσα από τον Οργανισμό Τουρκικών Κρατών, επιχειρεί να εμφανιστεί ως φυσικός ηγέτης ενός ευρύτερου τουρκικού κόσμου, που εκτείνεται από την Ανατολία μέχρι την Κεντρική Ασία. Στον οργανισμό συμμετέχουν, μεταξύ άλλων, το Αζερμπαϊτζάν, το Καζακστάν και το Κιργιστάν, δηλαδή χώρες με ιδιαίτερη σημασία για τη ρωσική γεωπολιτική ασφάλεια.
Για τη Μόσχα, αυτή η εξέλιξη είναι εξαιρετικά ανησυχητική. Το Καζακστάν και το Κιργιστάν δεν είναι απλώς τουρκόφωνα κράτη. Είναι ταυτόχρονα χώρες που διατηρούν θεσμικούς δεσμούς με τη Ρωσία, μεταξύ άλλων και μέσω του Οργανισμού της Συνθήκης Συλλογικής Ασφαλείας. Αν ο παντουρκισμός χρησιμοποιηθεί ως πολιτικό και ταυτοτικό εργαλείο απομάκρυνσης από τη ρωσική σφαίρα, τότε η Μόσχα θα αντιμετωπίσει ένα νέο μέτωπο στα νότιά της.
Ο Κορύμπκο εκτιμά ότι ένας άμεσος στόχος θα μπορούσε να είναι η αποκοπή των τουρκόφωνων κρατών της ΚΑΚ από τη ρωσική ιστορική και πολιτική επιρροή. Με άλλα λόγια, να «ξεχάσουν την κοινή τους ιστορία» με τη Ρωσία και να στραφούν σε μια νέα υπερεθνική ταυτότητα, με επίκεντρο την Τουρκία.
Το πιο ευαίσθητο σημείο είναι το Καζακστάν. Σύμφωνα με την ανάλυση, ένα επόμενο βήμα θα μπορούσε να είναι η ενθάρρυνση της απομάκρυνσης της Αστάνα από τον ΟΣΣΑ, όπως είχε πράξει στο παρελθόν το Ουζμπεκιστάν. Μια τέτοια εξέλιξη θα αποτελούσε βαρύ πλήγμα για τη ρωσική στρατηγική στην Κεντρική Ασία.
Το σενάριο γίνεται ακόμη πιο ανησυχητικό για τη Μόσχα, καθώς συνδέεται με τη δημιουργία νέων διαδρόμων στρατιωτικού εφοδιασμού του ΝΑΤΟ προς την περιοχή. Σε μια τέτοια περίπτωση, η Ρωσία θα έβλεπε την παραδοσιακή της περιφέρεια να μετατρέπεται σε ζώνη δυτικής και τουρκικής διείσδυσης.
Η ανάλυση κάνει λόγο ακόμη και για πιθανή «οπλοποίηση» της ιστορικής ταυτότητας του Καζακστάν ως διαδόχου της Χρυσής Ορδής, με σκοπό την τροφοδότηση κοσμικών μουσουλμανικών εξεγέρσεων σε περιοχές της ίδιας της Ρωσίας. Πρόκειται για σενάριο που η Μόσχα αντιμετωπίζει ως απειλή βαλκανοποίησης στο εσωτερικό της.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και η αναφορά στο έργο Data Center Valley του Καζακστάν, το οποίο σχεδιάζεται να εξελιχθεί στο μεγαλύτερο κέντρο δεδομένων της Κεντρικής Ασίας. Η ανάλυση υποστηρίζει ότι μια τέτοια υποδομή, ειδικά αν αναπτυχθεί σε περιοχή κοντά στα ρωσικά σύνορα, θα μπορούσε να αξιοποιηθεί από τη Δύση ως τεχνολογικό εργαλείο επιρροής, στα πρότυπα αντίστοιχων κέντρων τεχνητής νοημοσύνης.
Πίσω από όλα αυτά υπάρχει μια απλή γεωπολιτική πραγματικότητα: οι κυρώσεις στη Ρωσία έχουν δημιουργήσει κενό ισχύος και επιρροής. Η Τουρκία το εκμεταλλεύεται. Ενισχύει τον ρόλο της ως εμπορικός, ενεργειακός, στρατιωτικός και πολιτισμικός ενδιάμεσος μεταξύ Δύσης, Καυκάσου και Κεντρικής Ασίας.
Η Μόσχα αντιλαμβάνεται ότι η Άγκυρα δεν κινείται μόνο ως εταίρος ή ανταγωνιστής σε επιμέρους μέτωπα, αλλά ως δύναμη με μακροπρόθεσμη στρατηγική. Ο παντουρκισμός λειτουργεί ως ιδεολογική «γέφυρα» για την επέκταση της τουρκικής επιρροής σε περιοχές που η Ρωσία θεωρεί ζωτικό της χώρο.
Υπενθυμίζεται, ότι ο εξ απορρήτων του Ρώσου προέδρου, Ντμίτρι Πεσκόφ, είχε τοποθετηθεί δημόσια για έναν χάρτη που παρουσίασε ο πρόεδρος του κόμματος των Γκρίζων Λύκων, Ντεβλέτ Μπαχτσελί, στον Πρόεδρο Ερντογάν, ο οποίος περιλάμβανε περιοχές της νότιας Ρωσίας. Ο Πεσκόφ είχε αναφέρει ότι η ιδέα της τουρκικής ενότητας είναι φυσιολογική για Τούρκους πολιτικούς, αλλά αστειεύτηκε πως το κέντρο του τουρκικού κόσμου δεν βρίσκεται στην Τουρκία αλλά στη Ρωσία. Αναλυτές επισημαίνουν ότι ο διαρκώς αυξανόμενος ρόλος των κρατών της Κεντρικής Ασίας με την Τουρκία θεωρείται από τη Μόσχα ως μια πρόκληση που αποδυναμώνει τη παραδοσιακή επιρροή της στην περιοχή της Ευρασίας.
Έτσι εξηγείται και ο αυξανόμενος ρωσικός εκνευρισμός. Η Ρωσία δεν φοβάται μόνο τη Δύση. Φοβάται ότι η Δύση θα χρησιμοποιήσει την Τουρκία, τον παντουρκισμό, την τεχνητή νοημοσύνη, τα δεδομένα και τις κοινωνικές εντάσεις για να χτυπήσει τη ρωσική επιρροή εκεί όπου για δεκαετίες θεωρούσε ότι έχει στρατηγικό βάθος.
Ο πόλεμος στην Ουκρανία και οι κυρώσεις δεν αποδυνάμωσαν μόνο τη Ρωσία έναντι της Δύσης. Άνοιξαν χώρο και για την Τουρκία. Και αυτός ο χώρος βρίσκεται ακριβώς στην περιοχή που η Μόσχα δεν θέλει να χάσει: στον Καύκασο, στην Κεντρική Ασία και στη νότια περιφέρειά της.