Μια βαθιά συζήτηση για την ελληνικότητα, την ιστορική μνήμη, την παιδεία και τον ρόλο του κινηματογράφου ως εργαλείου πολιτιστικής διπλωματίας φιλοξένησε η εκπομπή «Πνεύμα Ελεύθερο», την οποία επιμελούνται και παρουσιάζουν οι Θρασύβουλος Τσουχλαράκης, υποψήφιος διδάκτωρ Ιστορικών και Πολιτισμικών Επιστημών, Νικόλαος Γιαννόπουλος, αντιστράτηγος ε.α. και διδάκτωρ του ΕΚΠΑ, και Γεώργιος Ανεψιού, υποπτέραρχος ε.α. και διδάκτωρ του Παντείου Πανεπιστημίου.
Καλεσμένος της εκπομπής ήταν ο σπουδαίος σκηνοθέτης Γιάννης Σμαραγδής, δημιουργός ταινιών που έχουν συνδεθεί με μεγάλες μορφές του Ελληνισμού, όπως ο Καζαντζάκης, ο Ελ Γκρέκο, ο Καβάφης, ο Ιωάννης Βαρβάκης και ο Ιωάννης Καποδίστριας.
Από την αρχή της συζήτησης τέθηκε το βασικό ερώτημα: μπορεί ο κινηματογράφος να λειτουργήσει όχι απλώς ως τέχνη, αλλά ως πρεσβευτής της ιστορίας, της ταυτότητας και της εθνικής αυτογνωσίας;
Ο Γιάννης Σμαραγδής απάντησε καθαρά. Ο κινηματογράφος, όπως είπε, είναι η μεγάλη λαϊκή τέχνη της εποχής μας. Έχει τεράστια δύναμη πάνω στην ψυχή του θεατή, γιατί δεν απευθύνεται μόνο στη λογική, αλλά και στο συναίσθημα, στη μνήμη, στην εσωτερική ανάγκη του ανθρώπου να αναμετρηθεί με το ποιος είναι και από πού έρχεται.
Ο σκηνοθέτης υπογράμμισε ότι ο κινηματογράφος μπορεί να χρησιμοποιηθεί είτε για εμπορικούς και ιδιοτελείς σκοπούς είτε για ανώτερους σκοπούς. Στη δική του περίπτωση, όπως ανέφερε, οι ταινίες του έχουν δοθεί δωρεάν στο υπουργείο Εξωτερικών για την πολιτιστική διπλωματία της χώρας.
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στην ταινία για τον Ιωάννη Καποδίστρια, η οποία, όπως είπε ο Σμαραγδής, θα διατεθεί δωρεάν σε σχολεία, πανεπιστήμια και πολιτιστικούς συλλόγους στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Η ταινία δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως καλλιτεχνικό έργο, αλλά ως εργαλείο παιδείας, ως μέσο γνωριμίας των νέων με μια από τις κορυφαίες μορφές του Ελληνισμού.
Ο Σμαραγδής περιέγραψε τον Καποδίστρια ως έναν βαθιά στοχαστικό άνθρωπο, που γνώριζε τι σημαίνει έθνος, τι σημαίνει Ελλάδα και ποιος είναι ο ρόλος του Ελληνισμού στην Ευρώπη. Τόνισε, μάλιστα, ότι ο Καποδίστριας ήξερε πως θα δολοφονηθεί, αλλά επέλεξε να έρθει στην Ελλάδα επειδή είχε συνείδηση αποστολής.
Στη συζήτηση κυριάρχησε η έννοια της ελληνικότητας. Οι παρουσιαστές συνέδεσαν το έργο του Σμαραγδή με την ανάγκη διατήρησης της εθνικής ταυτότητας, της ιστορικής συνέχειας και της πολιτισμικής μνήμης. Όπως ειπώθηκε, η τέχνη του δεν ανασύρει απλώς πρόσωπα από το παρελθόν, αλλά τα μετατρέπει σε ζωντανά παραδείγματα για το παρόν και το μέλλον.
Ο σκηνοθέτης μίλησε με έντονο τρόπο για την ευθύνη των Ελλήνων να μη χαθεί η Ελλάδα και ό,τι αυτή αντιπροσωπεύει. Αν χαθεί το ελληνικό μέτρο, αν χαθούν οι αξίες του ελληνικού πολιτισμού, τότε, όπως σημείωσε, κινδυνεύει να καταπέσει και ο ίδιος ο δυτικός πολιτισμός.
Ιδιαίτερα αιχμηρή ήταν η αναφορά του στην επίδραση του ξένου πολιτιστικού μοντέλου, κυρίως του αμερικανικού, μέσω του κινηματογράφου. Όπως είπε, οι μεγάλες χώρες χρησιμοποιούν τον κινηματογράφο για να περνούν τρόπο ζωής, συμπεριφορές, αντιλήψεις και αξίες. Από το φαγητό μέχρι την ένδυση και από την αισθητική μέχρι την αντίληψη περί ευδαιμονίας, ο κινηματογράφος διαμορφώνει συνειδήσεις.
Απέναντι σε αυτό, ο Σμαραγδής αντιπαρέβαλε την ελληνική αντίληψη της ευδαιμονίας: όχι ως πρόχειρη απόλαυση ή κατανάλωση, αλλά ως αναζήτηση του ανώτερου εαυτού, ως μέτρο, ως σχέση ανθρώπου και θείου, ως πνευματική ανάταση.
Σημαντικό μέρος της εκπομπής αφιερώθηκε και στον τρόπο με τον οποίο οι ταινίες του Σμαραγδή μπορούν να αξιοποιηθούν στην εκπαίδευση. Οι παρουσιαστές τόνισαν ότι τέτοια έργα δεν πρέπει απλώς να προβάλλονται τυπικά στα σχολεία, αλλά να συνοδεύονται από προετοιμασία, ιστορικές πηγές, συζήτηση και ανάλυση, ώστε οι μαθητές να κατανοούν το βάθος των προσώπων και των γεγονότων.
Η ταινία για τον Καποδίστρια παρουσιάστηκε ως χαρακτηριστικό παράδειγμα εκπαιδευτικής και πολιτιστικής διπλωματίας. Δεν είναι μόνο μια ιστορική αναπαράσταση. Είναι αφορμή για να ξαναμιλήσει η κοινωνία για την ευθύνη, την ανιδιοτέλεια, την εθνική αποστολή και την προσφορά.
Ο Νικόλαος Γιαννόπουλος στάθηκε ιδιαίτερα στην αξία των ιστορικών λεπτομερειών που αναδεικνύει ο Σμαραγδής στις ταινίες του, αναφέροντας και την περίπτωση του Ιωάννη Βαρβάκη. Όπως υπογράμμισε, μέσα από την κινηματογραφική εικόνα αναδεικνύονται τεκμήρια, πρόσωπα, πράξεις και ιστορικές διαδρομές που μπορούν να λειτουργήσουν ως γέφυρες πολιτιστικής διπλωματίας.
Στο ίδιο πνεύμα, ο Γεώργιος Ανεψιού επισήμανε ότι το έργο του Σμαραγδή ισορροπεί ανάμεσα στην ιστορική ευθύνη και στο συναίσθημα του θεατή. Η ταινία δεν απλοποιεί την ιστορία, αλλά την κάνει βίωμα. Δεν μιλά μόνο στο μυαλό, αλλά και στην καρδιά.
Ιδιαίτερη μνεία έγινε στην αντίδραση του κοινού στις προβολές του «Καποδίστρια». Όπως ειπώθηκε, μετά το τέλος της ταινίας επικρατεί συχνά σιωπή πριν ξεσπάσει το χειροκρότημα. Αυτή η μικρή παύση, όπως αναλύθηκε στην εκπομπή, είναι η στιγμή της εσωτερικής αναμέτρησης του θεατή με το ερώτημα: «Τι είδα; Τι σημαίνει αυτό για μένα; Τι δεν έχω κάνει που θα έπρεπε να κάνω;».
Το συμπέρασμα της συζήτησης ήταν καθαρό: ο Γιάννης Σμαραγδής δεν κάνει απλώς βιογραφικές ταινίες. Δημιουργεί έργα ιστορικής αφύπνισης. Επιλέγει προσωπικότητες που ξεπερνούν τα στενά όρια της Ελλάδας και αναδεικνύουν την οικουμενικότητα του ελληνικού πνεύματος.
Η εκπομπή ανέδειξε τον κινηματογράφο ως εθνικό εργαλείο υψηλής αξίας. Όχι ως προπαγάνδα, αλλά ως παιδεία. Όχι ως ωραιοποίηση του παρελθόντος, αλλά ως επανασύνδεση με τις ρίζες, τις αξίες και τα πρόσωπα που μπορούν να εμπνεύσουν το μέλλον.
Σε μια εποχή παγκοσμιοποιημένης ομοιομορφίας, το μήνυμα της εκπομπής ήταν σαφές: ο Ελληνισμός δεν πρέπει να διαλυθεί μέσα σε άχρωμα πρότυπα. Οφείλει να κρατήσει τη μνήμη, τη γλώσσα, την πίστη, την ιστορική συνέχεια και το πολιτιστικό του φως.