Η Κύπρος, το τρίτο μεγαλύτερο νησί της Μεσογείου, γνώρισε αιώνες ξένης κυριαρχίας. Από το 1878, η Βρετανική Αυτοκρατορία κρατούσε σφικτά στα χέρια της τον έλεγχο του νησιού, το οποίο προσάρτησε επίσημα το 1914. Για τον ελληνοκυπριακό λαό, η αγγλική κατοχή ήταν ανυπόφορη· το όνειρο της Ένωσης με τη μητέρα Ελλάδα — η λεγόμενη Ενωσις — διαπερνούσε κάθε σπίτι, κάθε εκκλησία, κάθε σχολείο.
Στις αρχές της δεκαετίας του 1950, με τις διπλωματικές οδούς να έχουν αποδειχθεί αδιέξοδες, μια μικρή ομάδα αποφασισμένων Κυπρίων και της ελληνικής πλευράς έλαβε μια ιστορική απόφαση: ο αγώνας για την ελευθερία έπρεπε να μεταφερθεί στα βουνά και στους δρόμους. Με αυτό το πνεύμα, στις 2 Ιουλίου 1954, ιδρύθηκε η Εθνική Οργάνωση Κυπρίων Αγωνιστών (ΕΟΚΑ) από τον Στρατηγό Γεώργιο Γρίβα — με το ψευδώνυμο «Διγενής» — και με την πνευματική καθοδήγηση του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ’.
Στις 1η Απριλίου 1955, με μια σειρά συντονισμένων εκρήξεων σε Λευκωσία, Λεμεσό, Αμμόχωστο και Λευκονοικο, ο αγώνας ξεκίνησε επίσημα. Η Κύπρος πυρπολήθηκε από τη φλόγα της ελευθερίας.
Χρονολόγιο
Αριθμοί αγώνα
Οι Ήρωες του Αγώνα
Στρατηγός Γεώργιος Γρίβας
«Διγενής» — Αρχηγός ΕΟΚΑ
Κύπριος στρατιωτικός, απόφοιτος της Στρατιωτικής Σχολής Ευελπίδων. Οργάνωσε και διοίκησε τον ένοπλο αγώνα από τα βουνά του Τροόδους. Η στρατιωτική του ιδιοφυΐα κράτησε μικρές ομάδες ανταρτών να αντιμάχονται αποτελεσματικά χιλιάδες Βρετανούς στρατιώτες.
Αρχιεπίσκοπος Μακάριος Γ’
Πολιτική ηγεσία του αγώνα
Εθνάρχης και ψυχή του κυπριακού λαού. Διεκδίκησε αδάμαστα την αυτοδιάθεση στο διεθνές επίπεδο, με αποκορύφωμα την εξορία του από τους Βρετανούς στις Σεϋχέλλες το 1956 — ενέργεια που διεθνοποίησε το Κυπριακό.
Γρηγόρης Αυξεντίου
Αρχηγός ανταρτών Τροόδους
Αξιωματικός του ελληνικού στρατού που επέστρεψε στην Κύπρο για να πολεμήσει. Έπεσε ηρωικά στις 3 Μαρτίου 1957 στη Μακριά Σκάλα, αρνούμενος να παραδοθεί, αντιμετωπίζοντας μόνος εκατοντάδες Βρετανούς στρατιώτες.
Κυριάκος Μάτσης
Αρχηγός τομέα Κερύνειας
Από τους πλέον δραστήριους και γενναίους αγωνιστές της ΕΟΚΑ. Ανέλαβε ορισμένες από τις πιο τολμηρές επιχειρήσεις του αγώνα. Σκοτώθηκε στις 19 Νοεμβρίου 1958, αρνούμενος να παραδοθεί στους Βρετανούς που τον είχαν περικυκλώσει.
Μάρκος Δράκος
Αγωνιστής — «Λιοντάρι της ΕΟΚΑ»
Νεαρός αγωνιστής που έγινε σύμβολο γενναιότητας. Συνελήφθη σε νεαρή ηλικία και αντιμετώπισε τον θάνατο με αξιοπρέπεια, αρνούμενος κάθε συνεργασία με τους Βρετανούς κατακτητές.
Ήρωες του αγώνα
Καρατζάς, Παλληκαρίδης κ.ά.
Ο 18χρονος ποιητής Εβαγόρας Παλληκαρίδης απαγχονίστηκε γράφοντας στίχους για την ελευθερία. Γυναίκες όπως η Ελένη Βόγλη μετέφεραν όπλα και μηνύματα, αψηφώντας τον θάνατο.
Ο Αγώνας: Τέσσερα Χρόνια Αντίστασης
Ο αγώνας της ΕΟΚΑ δεν ήταν απλώς ένας ένοπλος αντάρτικος πόλεμος· ήταν η έκφραση της συλλογικής ψυχής ενός λαού που δεν ήθελε πια να υπομένει. Οι ομάδες ανταρτών που κινούνταν στα δάση του Τροόδους, οι κυψέλες πληροφοδοτών στις πόλεις, οι γυναίκες που έκρυβαν όπλα στα σπίτια τους, οι ιερείς που ευλογούσαν τους αγωνιστές πριν από κάθε επιχείρηση — όλοι μαζί συγκροτούσαν έναν λαό σε εγρήγορση.
Η Βρετανία απάντησε με σκληρά αντίποινα: κηρύχθηκε νόμος έκτακτης ανάγκης, διορίστηκε ο στρατηγός Σερ Τζον Χάρντινγκ ως κυβερνήτης με έκτακτες εξουσίες, και αρχίσαν οι εκτελέσεις. Εννέα αγωνιστές απαγχονίσθηκαν μέσα στις φυλακές της Λευκωσίας. Ανάμεσά τους νέοι σε ηλικία, μαθητές, εργάτες — κοινοί άνθρωποι που επέλεξαν να πεθάνουν όρθιοι αντί να ζήσουν γονατιστοί.
Παρά τη βρετανική υπεροπλία, η ΕΟΚΑ κατάφερε να διατηρήσει τον αγώνα ζωντανό, να αιμορραγεί τον κατακτητή και, κυρίως, να κρατά άσβεστη τη φλόγα στις ψυχές των Κυπρίων και να εκθέτει τη Βρετανία στα μάτια της διεθνούς κοινότητας.
Αποτελέσματα και Κληρονομιά
Τον Φεβρουάριο του 1959, μετά από εντατικές διαπραγματεύσεις, υπογράφηκαν οι Συμφωνίες Ζυρίχης και Λονδίνου. Η Κύπρος δεν κέρδισε την Ένωση που ονειρευόταν, αλλά κέρδισε κάτι ανεκτίμητο: την ανεξαρτησία της. Στις 16 Αυγούστου 1960, η Κυπριακή Δημοκρατία ανακηρύχθηκε επίσημα, με πρώτο Πρόεδρο τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο Γ’.
Ο αγώνας της ΕΟΚΑ είχε βαθύτατες συνέπειες πέραν της πολιτικής λύσης. Απέδειξε ότι ένας μικρός λαός, με πίστη και αποφασιστικότητα, μπορεί να αντισταθεί επιτυχώς σε μία από τις μεγαλύτερες αυτοκρατορίες του κόσμου. Ενέπνευσε κινήματα απελευθέρωσης σε ολόκληρη την Αφρική και την Ασία. Έδωσε στον κυπριακό λαό την αίσθηση εθνικής αξιοπρέπειας και ενότητας.
Σήμερα, εβδομήντα ένα χρόνια μετά, η 1η Απριλίου παραμένει μια ημέρα βαθιάς μνήμης και σεβασμού. Τα ονόματα των αγωνιστών — Αυξεντίου, Μάτσης, Παλληκαρίδης, Δράκος και τόσοι άλλοι — είναι γραμμένα με χρυσά γράμματα στην ιστορία του ελληνισμού. Ο αγώνας της ΕΟΚΑ δεν ήταν μόνο ένας πόλεμος για ένα νησί· ήταν η απόδειξη ότι η ελληνική ψυχή, όταν ενωθεί γύρω από έναν ιερό σκοπό, είναι αήττητη.