Ο μήνας που «δεν δέχεται ευχές». Γιατί ο Απρίλιος είναι διαφορετικός για τους Αρμένιους
Ο Απρίλιος, για τους περισσότερους, είναι ο μήνας της άνοιξης, της αναγέννησης και της ελπίδας. Για τους Αρμένιους, όμως, είναι κάτι εντελώς διαφορετικό. Είναι ένας μήνας μνήμης. Μιας μνήμης βαριάς, ιστορικής και ανεπούλωτης.
Κάθε χρόνο, στις 24 Απριλίου, ο αρμενικός λαός σε όλο τον κόσμο σταματά. Δεν γιορτάζει, δεν «δέχεται ευχές». Θυμάται.
Εκείνη την ημέρα, το 1915, ξεκίνησε στην Κωνσταντινούπολη η συστηματική εξόντωση της αρμενικής ελίτ. Διανοούμενοι, κληρικοί και πολιτικοί συνελήφθησαν και εκτελέστηκαν. Ήταν η απαρχή της Γενοκτονίας των Αρμενίων, ενός εγκλήματος που δεν περιορίστηκε σε μία ημέρα, αλλά εξελίχθηκε σε μια πολυετή διαδικασία αφανισμού.
Αυτό που ακολούθησε δεν ήταν «παράπλευρες απώλειες» ενός πολέμου, αλλά μια οργανωμένη πολιτική. Εκτοπίσεις, πορείες θανάτου και μαζικές σφαγές. Ολόκληρες κοινότητες ξεριζώθηκαν από τις πατρογονικές τους εστίες και οδηγήθηκαν προς την έρημο της Συρίας, με ελάχιστες πιθανότητες επιβίωσης. 1,5 εκατομμύριο ψυχές χάθηκαν.
Γι’ αυτό και ο Απρίλιος δεν είναι ένας «κανονικός» μήνας για τους Αρμένιους. Δεν προσφέρεται για «χρόνια πολλά» ή επιφανειακές ευχές. Είναι περίοδος περισυλλογής. Σε τέτοιες στιγμές οι λέξεις έχουν βάρος, και η άγνοια, ακόμη και αν είναι ακούσια, μπορεί να πληγώσει.
Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι ο Απρίλιος φέρει μόνο θλίψη. Φέρει και κάτι άλλο, την επιμονή. Η μνήμη της Γενοκτονίας δεν λειτουργεί μόνο ως υπενθύμιση ενός εγκλήματος, αλλά και ως δομικό στοιχείο ταυτότητας. Οι Αρμένιοι δεν θυμούνται μόνο για να πενθούν, αλλά για να υπάρχουν, διατηρώντας ζωντανή την ιστορική τους συνέχεια.
Σε αυτό το πλαίσιο, η στάση του υπόλοιπου κόσμου είναι καθοριστική. Η αναγνώριση ή η άρνηση της Γενοκτονίας δεν είναι μια απλή ιστορική διαφωνία, αλλά ζήτημα ηθικής τάξης. Άλλωστε, ο ίδιος ο όρος «γενοκτονία», που καθιερώθηκε από τον Ραφαέλ Λέμκιν, διαμορφώθηκε έχοντας ως βασική αναφορά την τραγωδία των Αρμενίων.
Γι’ αυτό ο Απρίλιος δεν είναι μήνας για ευχές.
Είναι μήνας για στάση.
Γιατί, τελικά, το ερώτημα δεν είναι αν θυμάσαι.
Είναι αν αντέχεις τις συνέπειες του να θυμάσαι.
Η γενοκτονία δεν τελειώνει όταν σταματούν οι σφαγές, τελειώνει όταν αρχίζουν οι εκπτώσεις στη μνήμη.
Οι σφαγές ήταν η αρχή. Η σιωπή είναι η ολοκλήρωση.