Σε μια περίοδο καταιγιστικών διεθνών ανακατατάξεων, η διακεκριμένη οικονομολόγος, πρώην Πρύτανης του Πανεπιστημίου Μακεδονίας και συγγραφέας, Μαρία Δελιβάνη-Νεγρεπόντη, πραγματοποίησε μια άκρως αποκαλυπτική και βαθιά ανησυχητική διαδικτυακή ομιλία προσκεκλημένη του International Hellenic Association (IHA). Η κ. Δελιβάνη, μακροχρόνιο μέλος του οργανισμού, επέλεξε να αναλύσει την κατάσταση του «ευρύτερου σπιτιού μας», της Ευρωπαϊκής Ένωσης, παρουσιάζοντας μια ζοφερή αλλά απόλυτα τεκμηριωμένη πραγματικότητα για το μέλλον της γηραιάς ηπείρου.
Με αφετηρία τις τελευταίες εξελίξεις στην παγκόσμια σκακιέρα, η ομιλία διαρθρώθηκε σε δύο βασικούς άξονες: την ανάδειξη των δομικών προβλημάτων της ευρωπαϊκής οικονομίας και τη διερεύνηση των (περιορισμένων) δυνατοτήτων επιβίωσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το συμπέρασμα της ανάλυσής της είναι σαφές: η Δύση υποχωρεί με ταχείς ρυθμούς από το βάθρο της παγκόσμιας ισχύος, όμως η Ευρώπη βιώνει μια πολύ πιο καταστρεπτική, παθητική και μη αναστρέψιμη παρακμή σε σχέση με τις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής.
Το «Μανιφέστο» του Λευκού Οίκου και η Απαξίωση της Ευρώπης
Η κ. Δελιβάνη-Νεγρεπόντη ξεκίνησε την τοποθέτησή της κάνοντας εκτενή αναφορά σε ένα έγγραφο-σοκ που δημοσιεύθηκε από τον Λευκό Οίκο στις αρχές Δεκεμβρίου του 2025: τη «Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας» των ΗΠΑ. Το κείμενο αυτό αποτυπώνει με τον πλέον ωμό τρόπο τη νέα αμερικανική οπτική υπό τη διοίκηση του Ντόναλντ Τραμπ. Όπως υπογράμμισε η ομιλήτρια, πρόκειται για ένα έντυπο 29 σελίδων, στο οποίο η Ευρωπαϊκή Ένωση καταλαμβάνει μόλις… τρεις σελίδες. Αυτή η αναλογία αποτελεί την ακράδαντη απόδειξη του πόσο λίγο υπολογίζουν πλέον οι ΗΠΑ την παραδοσιακή σύμμαχό τους.
Το περιεχόμενο της έκθεσης είναι ισοπεδωτικό. Περιγράφει την Ευρώπη ως μια ήπειρο σε βαθιά παρακμή, με πλήρη απώλεια ταυτότητας, και διατυπώνει τη δυσοίωνη πρόβλεψη ότι πιθανότατα η Ε.Ε. δεν θα υφίσταται με τη σημερινή της μορφή σε είκοσι χρόνια. Αν και οι ακραίοι χαρακτηρισμοί προκάλεσαν την έντονη αντίδραση του Προέδρου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Αντώνιο Κόστα, η κ. Δελιβάνη σημείωσε με θλίψη ότι οι κατηγορίες της αμερικανικής πλευράς είναι σε μεγάλο βαθμό δικαιολογημένες.
Οι ΗΠΑ αποδίδουν την ευρωπαϊκή κατάρρευση στις υπερβολικές κανονιστικές ρυθμίσεις της γραφειοκρατίας των Βρυξελλών, οι οποίες πνίγουν τη δημιουργικότητα και το επιχειρηματικό πνεύμα. Το έγγραφο χρησιμοποιεί μάλιστα τη βαρύτατη έκφραση «εξάλειψη του πολιτισμού» για να περιγράψει την Ευρώπη της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, εστιάζοντας στις αποτυχημένες μεταναστευτικές πολιτικές που αλλοιώνουν τον ευρωπαϊκό πληθυσμό, προκαλούν εσωτερικές κοινωνικές συγκρούσεις και οδηγούν στην απώλεια των εθνικών ταυτοτήτων.
Η Γεωπολιτική Μοναξιά και το Σύνδρομο του «Υποτελούς»
Στο πολιτικό σκέλος, η πρώην Πρύτανης ανέλυσε την περίεργη στάση του Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος εμφανίζει έντονες προρωσικές τάσεις, αναγνωρίζοντας σιωπηρά ιστορικές δικαιολογίες για τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. Κατά την εκτίμησή της, η στάση αυτή του Αμερικανού Προέδρου μπορεί να λειτουργεί και ως ένα προσωπικό άλλοθι για μελλοντικές δικές του επεμβάσεις σε κυρίαρχα κράτη.
Την ίδια στιγμή, η Ευρώπη παρακολουθεί τις εξελίξεις ανήμπορη. Ανέχεται τις προσβολές και τις υποτιμητικές εξάρσεις του Τραμπ, προσποιούμενη ότι δεν καταλαβαίνει, εξαιτίας του τρόμου που της προκαλεί ο βίαιος γεωπολιτικός απογαλακτισμός της από την Ουάσιγκτον. Η ηγεσία των Βρυξελλών επιχειρεί απεγνωσμένα να αποφύγει τη ρήξη, παρά το γεγονός ότι η αμερικανική κυβέρνηση πολλαπλασιάζει τις εχθρικές ενέργειες εναντίον της. Χαρακτηριστικό κλίμα της αμερικανικής ελίτ αποτελεί το tweet του Ίλον Μασκ, ο οποίος ζήτησε ανοιχτά τη διάλυση της Ευρωπαϊκής Ένωσης – μια πρόταση που έσπευσε να αγκαλιάσει με ενθουσιασμό στη Μόσχα ο Ντμίτρι Μεντβέντεφ.
Η κ. Δελιβάνη εξήγησε ότι η τρέχουσα κρίση οφείλεται στη ριζική διάσταση συμφερόντων μεταξύ των δύο πλευρών του Ατλαντικού. Ο κυρίαρχος στόχος των ΗΠΑ είναι η διατήρηση της παγκόσμιας πρωτοκαθεδρίας με κάθε θεμιτό ή αθέμητο μέσο. Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται και η επιθετική πολιτική προστατευτισμού και επιβολής δασμών που εφαρμόζει ο Τραμπ. Αντίθετα, η Ευρώπη δεν έχει πλέον καμία κυριαρχική φιλοδοξία· η μόνη της βλέψη είναι μια αγωνιώδης προσπάθεια βιολογικής και θεσμικής επιβίωσης.
Η Οικονομική Κατάρρευση σε Αριθμούς: Από το Απόγειο στον Μαρασμό
Περνώντας στο καθαρά οικονομικό σκέλος, η καθηγήτρια παρουσίασε ιστορικά και στατιστικά στοιχεία που σοκάρουν. Το απόγειο της παγκόσμιας ισχύος της Ευρώπης εντοπίζεται στην περίοδο 1870-1914. Έκτοτε, η φθίνουσα πορεία της είναι διαρκής.
Για να γίνει αντιληπτό το μέγεθος της συρρίκνωσης, η κ. Δελιβάνη παρέθεσε την πορεία του ευρωπαϊκού μεριδίου στο παγκόσμιο Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (ΑΕΠ):
-
Το 1990 η Ευρώπη αντιπροσώπευε το 25% του παγκόσμιου ΑΕΠ.
-
Το 2020 το ποσοστό αυτό υποχώρησε στο 21%.
-
Οι επίσημες προβλέψεις για το 2050 τοποθετούν το ευρωπαϊκό μερίδιο μόλις στο 12%.
Πρόκειται για μια πρωτοφανή συρρίκνωση της τάξεως του 50% μέσα σε διάστημα μισού αιώνα, η οποία συνοδεύεται από μια γενικευμένη πληθυσμιακή, τεχνολογική, οικονομική και ιδεολογική κατάπτωση. Μετά το 2020, η οικονομική μεγέθυνση της ευρωζώνης κινείται καθηλωμένη γύρω στη μονάδα (1%), εκπέμποντας μια μόνιμη εικόνα μαρασμού και ακινησίας.
Η ομιλήτρια τόνισε με έμφαση ότι όλες οι ιδρυτικές υποσχέσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης –η σταθερότητα, η ειρήνη, η δικαιότερη κατανομή του εισοδήματος, η πλήρης απασχόληση και η κοινωνική δικαιοσύνη– έχουν δυστυχώς αθετηθεί στο ακέραιο.
Το Έγκλημα της Αποβιομηχάνησης και η Κινεζική «Καταιγίδα»
Το εμφανέστερο και πιο καταστρεπτικό αποτέλεσμα της ευρωπαϊκής παρακμής είναι η ραγδαία αποβιομηχάνισή της. Ενώ η Αμερική αντιμετωπίζει παρόμοιο πρόβλημα ως κομμάτι της γερασμένης Δύσης, η διαφορά έγκειται στο ότι η Ουάσιγκτον μάχεται, λαμβάνει μέτρα και σχεδιάζει τη δυναμική επαναβιομηχάνιση της χώρας. Η Ευρώπη, αντίθετα, δέχεται το πλήγμα με απόλυτα παθητικό τρόπο.
Μεγάλος κερδισμένος της παγκοσμιοποίησης αναδείχθηκε η Κίνα. Η Αμερική είχε επιβάλει κάποτε την παγκοσμιοποίηση για να εμποδίσει την οικονομική άνοδο της Ευρώπης και της Ιαπωνίας, όμως υπολόγισε χωρίς τον ασιατικό γίγαντα. Η Κίνα, αθόρυβα και μεθοδικά, στηριζόμενη σε ένα μακροχρόνιο, διαρκώς ανανεούμενο σχέδιο, έδωσε διαδοχικά βάρος στην εκβιομηχάνιση, στις νέες τεχνολογίες και στο εξαγωγικό εμπόριο.
Οι συνέπειες του στρατηγικού σχεδίου «Made in China 2025» έγιναν οδυνηρά αισθητές στην Ευρώπη αμέσως μετά την κρίση της πανδημίας. Η κινεζική βιομηχανία κατάφερε να πλήξει ανεπανόρθωτα την ίδια την «καρδιά» της ευρωπαϊκής οικονομίας: τη γερμανική αυτοκινητοβιομηχανία. Τα κινεζικά ηλεκτρικά οχήματα εισβάλλουν στην ευρωπαϊκή αγορά με τιμές κατά 30% έως 40% χαμηλότερες από τα γερμανικά, προσφέροντας ίση ή και ανώτερη ποιότητα.
Τα στατιστικά στοιχεία που παρουσίασε η κ. Δελιβάνη για το έτος 2025 αποτυπώνουν το μέγεθος της κινεζικής κυριαρχίας:
-
Το 2019 η Κίνα είχε ισοζύγιο, εισάγοντας 1 εκατομμύριο οχήματα και εξάγοντας άλλο 1 εκατομμύριο.
-
Το 2025 οι κινεζικές εισαγωγές αυτοκινήτων μειώθηκαν στο μισό (500.000), ενώ οι εξαγωγές της εκτινάχθηκαν στο μυθικό νούμερο των 9 εκατομμυρίων μονάδων.
-
Η Κίνα παράγει πλέον τα 2/3 των ηλεκτρικών αυτοκινήτων παγκοσμίως, αυξάνοντας τις εξαγωγές της προς την Ε.Ε. με ετήσιο ρυθμό 20%.
Το συνολικό εμπορικό πλεόνασμα της Κίνας το 2025 διπλασιάστηκε, αγγίζοντας το πρωτοφανές ποσό των 1.200 δισεκατομμυρίων δολαρίων (6% του κινεζικού ΑΕΠ). Το διμερές εμπορικό πλεόνασμά της με την Ε.Ε. διπλασιάστηκε επίσης στα 360 δισεκατομμύρια ευρώ, ενώ ειδικά με τη Γερμανία εκτινάχθηκε στα 90 δισεκατομμύρια ευρώ. «Η Κίνα κυριολεκτικά αρπάζει τη βιομηχανία της Ευρωπαϊκής Ένωσης», τόνισε χαρακτηριστικά η καθηγήτρια.
Παράλληλα, η Κίνα ελέγχει πλέον το 70% της παγκόσμιας παραγωγής μπαταριών, το 90% της αγοράς τηλεκατευθυνόμενων αεροσκαφών (drones), διαθέτει το μεγαλύτερο σιδηροδρομικό δίκτυο στον κόσμο και κατέχει τα ορυχεία των κρίσιμων στρατηγικών μετάλλων. Για να διατηρήσει αυτό το πλεονέκτημα, η Κεντρική Τράπεζα της Κίνας παρεμβαίνει διαρκώς με τεράστια ποσά ώστε να κρατά χαμηλά την εξωτερική αξία του γουάν, την ίδια ώρα που η Ε.Ε. υποφέρει από την υψηλή εξωτερική τιμή του ευρώ.
Τα Μοιραία Λάθη: Η Αυτοκτονική Εξάρτηση και το Ενεργειακό Realpolitik
Απαντώντας στο κρίσιμο ερώτημα γιατί η Ευρώπη επέδειξε αυτή την εικόνα πλήρους εγκατάλειψης και δεν αντέδρασε στην καταιγίδα, η κ. Δελιβάνη-Νεγρεπόντη εντόπισε τα αίτια στην τυφλή και απόλυτη υποταγή της στις υποδείξεις των Ηνωμένων Πολιτειών. Η Ευρώπη διέβλεψε τον κίνδυνο, αλλά η πολιτική της εξάρτηση δεν της επέτρεψε να λάβει αυτόνομα μέτρα.
Ως το πιο τρανταχτό παράδειγμα αυτής της «αυτοκτονικής» συμπεριφοράς ανέφερε τη διαχείριση του πολέμου στην Ουκρανία. Η Ευρωπαϊκή Ένωση στερήθηκε οποιουδήποτε δικού της σχεδίου που θα εξυπηρετούσε τα ευρωπαϊκά συμφέροντα. Αντίθετα, ευθυγραμμίστηκε πλήρως με τις αμερικανικές επιλογές, οι οποίες αποδείχθηκαν κάθε άλλο παρά σταθερές.
«Η αρχή του τέλους για την ευρωπαϊκή οικονομία ήταν η απώλεια της φθηνής ενέργειας από τη Ρωσία», δήλωσε κατηγορηματικά η ομιλήτρια. Η Ευρώπη θα μπορούσε να είχε βρει τρόπους να διατηρήσει τη ροή των ρωσικών ενεργειακών πόρων ακόμη και κατά τη διάρκεια της σύρραξης, διασφαλίζοντας τη βιομηχανική της βάση. Η επιλογή της πλήρους ισοπέδωσης με τις επιθυμίες της Ουάσιγκτον οδήγησε στο σημερινό παράδοξο: η Ευρώπη να βρίσκεται σε δεινή οικονομική θέση, τη στιγμή που οι ΗΠΑ αναζητούν νέες γεωπολιτικές ισορροπίες, αφήνοντας την Ε.Ε. εκτεθειμένη.
Η ομιλία της Μαρίας Δελιβάνη-Νεγρεπόντη στο IHA δεν ήταν απλώς μια οικονομική καταγραφή, αλλά ένα ηχηρό καμπανάκι κινδύνου για το τέλος της Ευρώπης όπως την γνωρίζαμε. Η πλήρης απώλεια της στρατηγικής αυτονομίας, η παθητικότητα απέναντι στην κινεζική βιομηχανική κυριαρχία και η δογματική προσκόληση σε ξένα συμφέροντα έχουν φέρει τη γηραιά ήπειρο στο χείλος ενός ιστορικού και οικονομικού γκρεμού.