Γράφει ο καθηγητής και ακαδημαϊκός Παναγόπουλος Αλέξιος (DDDr., Dr.Habil.).
Τον καθηγητή Αντώνη Μανιτάκη τον γνώριζα ως όνομα από κοινούς γνωστούς μας, πριν να τον γνωρίσω ως πρόσωπο, στη Θεσσαλονίκη περί το 1990 και έκτοτε θα ξανασυναντηθούμε στη Κύπρο σε νομική σχολή όπου αυτός δίδαξε επί έτη, κι εγώ για λίγο, σε μεταπτυχιακό πρόγραμμα περί το 2017.
Στη νομική σχολή Θεσσαλονίκης, όπου τον συνάντησα προσωπικά, είχα την ευκαιρία να ακούσω τις παραδόσεις των μαθημάτων του. Σε μια εποχή όπου η ελληνική συνταγματική επιστήμη παρήγαγε ακόμη ισχυρό δημόσιο λόγο και δεν φοβόταν τη σύγκρουση με την εκτελεστική εξουσία.
Ο Μανιτάκης υπήρξε αναμφίβολα μια εμβληματική μορφή της ελληνικής συνταγματικής θεωρίας. Σταθερά προσανατολισμένος στον θεσμικό φιλελευθερισμό, με σαφείς επιρροές από το γαλλικό και ευρωπαϊκό συνταγματικό παράδειγμα, υπηρέτησε μια αντίληψη του Συντάγματος ως συστήματος ισορροπιών, εγγυήσεων και περιορισμών της εξουσίας. Όχι ως πολιτικό σύνθημα, αλλά ως κανονιστικό πλαίσιο. Ακριβώς γι’ αυτό, μου προξένησε εντύπωση με τη στάση του κατά την περίοδο της πανδημίας COVID-19, όπου υπήρξε –κατά την άποψή μου– το πιο προβληματικό σημείο της δημόσιας διαδρομής του.
Η υποστήριξη της συνταγματικής νομιμότητας της υποχρεωτικότητας των εμβολιασμών δεν ήταν απλώς μια γενική τεχνική νομική θέση· ήταν μια επιλογή με βαθύ βιοηθικό αξιακό φορτίο.
Στο όνομα της δημόσιας υγείας, το Σύνταγμα αντιμετωπίστηκε περισσότερο ως εργαλείο διαχείρισης κρίσης και λιγότερο ως φραγμός στην κρατική επέμβαση επί του σώματος και της συνείδησης του προσώπου. Θεωρώ ότι η αρχή της αναλογικότητας υποχώρησε!
Η ελεύθερη, βιοηθική και ενσυνείδητη συναίνεση –θεμέλιο της ιατρικής πράξης– σχετικοποιήθηκε. Και το κράτος δικαίου βρέθηκε να ακροβατεί επικίνδυνα ανάμεσα στη βιοηθική θεσμική ευθύνη και τον βιοπολιτικό πατερναλισμό.
Όμως, ως γνωστόν η μεταγενέστερη διεθνής νομολογία, πρώτα και ιδίως εκτός Ευρώπης, ανέδειξε ότι τα ζητήματα αυτά δεν ήταν ούτε θεωρητικά ούτε αμελητέα για την νομική πρακτική.
Ανέδειξε ότι το Σύνταγμα δεν μπορεί να λειτουργεί αποκομμένο από τη βιοηθική, την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και την έννοια του προσώπου, ως ελεύθερης ψυχοσωματικής οντότητας. Ότι σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης, δοκιμάζεται και ο πυρήνας του συνταγματισμού – όχι η ευκολία των απαντήσεων.
Η διαφωνία μου με τον Αντώνη Μανιτάκη δεν υπήρξε ποτέ προσωπική. Υπήρξε και παραμένει βαθιά θεσμική, επιστημονική και βιοηθική.
Αναγνωρίζω, ωστόσο, ότι υπήρξε συνεπής επιστημών με το θεωρητικό του πλαίσιο και με τη δική του αντίληψη περί θεσμικής ευθύνης. Και αυτό είναι στοιχείο πνευματικής εντιμότητας, ακόμη και όταν οδηγεί σε λανθασμένα –κατά την κρίση μου– συμπεράσματα.
Μολονότι και σήμερα η δημοκρατία και το κράτος δικαίου δεν προοδεύουν με ομοφωνίες, αλλά με τεκμηριωμένες διαφωνίες. Και η συνταγματική επιστήμη οφείλει να θυμάται ότι το Σύνταγμα γράφτηκε πρωτίστως για να προστατεύει τον ίδιο τον άνθρωπο ως πρόσωπο κι όχι μόνο ως άτομο ή αριθμό, ιδίως όταν ο φόβος κυριαρχεί. Πρόσφατα εκοιμήθη, κι ας ευχηθούμε να είναι αιωνία η μνήμη του.