Του Δρα Άριστου Αριστοτέλους
Πρώην Βουλευτής, Ειδικός σε Θέματα Άμυνας και Στρατηγικής,
Επικεφαλής του Κυπριακού Κέντρου Στρατηγικών Μελετών
Εισαγωγή
Οι πρόσφατες δηλώσεις του Ντόναλντ Τραμπ σχετικά με ενδεχόμενη αποχώρηση των Ηνωμένων Πολιτειών από το ΝΑΤΟ επαναφέρουν ένα κρίσιμο γεωπολιτικό ερώτημα: μπορεί η Αμερική να διατηρήσει τον ρόλο της ως παγκόσμια υπερδύναμη χωρίς την Ευρώπη;
Το ερώτημα αυτό δεν αφορά απλώς μια συμμαχία, αλλά τη φύση της ίδιας της αμερικανικής ισχύος. Για περισσότερες από επτά δεκαετίες, η επιρροή των Ηνωμένων Πολιτειών δεν βασίστηκε μόνο στο μέγεθος της οικονομίας ή στις στρατιωτικές δυνατότητές τους, αλλά σε ένα εκτεταμένο σύστημα συμμαχιών. Στον πυρήνα αυτού του συστήματος βρίσκεται η διατλαντική σχέση.
Η Ευρώπη δεν αποτελεί απλώς σύμμαχο των Ηνωμένων Πολιτειών, αποτελεί βασικό πυλώνα της παγκόσμιας επιρροής τους. Χωρίς τη διατλαντική συνεργασία, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα παραμείνουν μεγάλη δύναμη, αλλά η ικανότητά τους να διαμορφώνουν τους κανόνες της διεθνούς τάξης θα περιοριστεί αισθητά. Η αμερικανική ηγεμονία είναι προϊόν όχι μόνο εθνικής, αλλά συλλογικής δυτικής ισχύος.
Η Ευρώπη ως ζωτικός οικονομικός εταίρος
Η διατλαντική σχέση αποτελεί τον μεγαλύτερο οικονομικό άξονα στον κόσμο. Σύμφωνα με στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και του Υπουργείου Εμπορίου των ΗΠΑ, οι οικονομικές σχέσεις μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ευρωπαϊκής Ένωσης αντιπροσωπεύουν περίπου το 30% του παγκόσμιου ΑΕΠ, ενώ το συνολικό εμπόριο αγαθών και υπηρεσιών υπερβαίνει το 1,5 τρισεκατομμύριο δολάρια ετησίως.
Οι ευρωπαϊκές επενδύσεις στις Ηνωμένες Πολιτείες υπερβαίνουν εκείνες της Ασίας, ενώ οι αμερικανικές επενδύσεις στην Ευρώπη είναι μεγαλύτερες από τις επενδύσεις σε οποιαδήποτε άλλη περιοχή του κόσμου. Η οικονομική αυτή αλληλεξάρτηση επηρεάζει την τεχνολογική ανάπτυξη, την ενεργειακή ασφάλεια και τη διαμόρφωση διεθνών προτύπων.
Η αποδυνάμωση της διατλαντικής συνεργασίας θα περιόριζε τη δυνατότητα των Ηνωμένων Πολιτειών να καθορίζουν τους κανόνες του διεθνούς οικονομικού συστήματος. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η Κίνα θα μπορούσε να ενισχύσει περαιτέρω τη θέση της ως εναλλακτικό κέντρο οικονομικής ισχύος, ιδιαίτερα σε κρίσιμους τομείς όπως η τεχνολογία, η ενέργεια και οι αλυσίδες εφοδιασμού.
Η Ευρώπη ως στρατηγική πλατφόρμα προβολής ισχύος
Στρατιωτικά, η Ευρώπη αποτελεί βασική πλατφόρμα προβολής ισχύος των Ηνωμένων Πολιτειών. Περισσότεροι από 80.000 Αμερικανοί στρατιώτες βρίσκονται σε ευρωπαϊκές χώρες, ενώ κρίσιμες βάσεις στη Γερμανία, την Ιταλία, την Ισπανία και το Ηνωμένο Βασίλειο επιτρέπουν την ταχεία ανάπτυξη δυνάμεων προς τη Μέση Ανατολή, τη Βόρεια Αφρική και την Ανατολική Ευρώπη.
Παράλληλα, τα ευρωπαϊκά κράτη του ΝΑΤΟ συμβάλλουν ουσιαστικά στις στρατιωτικές δυνατότητες της Συμμαχίας, η οποία συνολικά αντιπροσωπεύει περίπου το 55% των παγκόσμιων στρατιωτικών δαπανών. Η Ευρώπη, επομένως, δεν αποτελεί απλώς αποδέκτη αμερικανικής προστασίας, αλλά στρατηγικό πολλαπλασιαστή ισχύος.
Η παρουσία αυτή επιτρέπει στις Ηνωμένες Πολιτείες να διατηρούν παγκόσμια στρατηγική εμβέλεια και να επιχειρούν ταυτόχρονα σε πολλαπλά γεωπολιτικά μέτωπα. Χωρίς αυτή τη δυνατότητα, η αμερικανική στρατηγική θα γινόταν περισσότερο περιφερειακή και λιγότερο παγκόσμια.
Πολιτική νομιμοποίηση και διπλωματική ισχύς
Πέρα από την οικονομία και την άμυνα, η Ευρώπη παρέχει στις Ηνωμένες Πολιτείες πολιτική και διπλωματική νομιμοποίηση. Η κοινή δράση ΗΠΑ και Ευρώπης ενισχύει τη δυτική επιρροή σε διεθνείς οργανισμούς, όπως τα Ηνωμένα Έθνη και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο.
Η διατλαντική ενότητα υπήρξε καθοριστική κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου και παραμένει κρίσιμη σήμερα, ιδιαίτερα σε ζητήματα όπως η Ουκρανία, η ενεργειακή ασφάλεια και η τεχνολογική ανταγωνιστικότητα. Χωρίς την ευρωπαϊκή στήριξη, η αμερικανική εξωτερική πολιτική θα δυσκολευόταν να δημιουργήσει διεθνή συναίνεση και να διατηρήσει την παγκόσμια επιρροή της.
Πολυπολικός κόσμος και γεωπολιτικός ανταγωνισμός
Η αποδυνάμωση της διατλαντικής σχέσης θα επιτάχυνε τη μετάβαση σε έναν πολυπολικό κόσμο. Η Ρωσία θα μπορούσε να επιδιώξει μεγαλύτερη επιρροή στην Ανατολική Ευρώπη, ενώ η Κίνα θα ενίσχυε τις οικονομικές και στρατηγικές της σχέσεις με ευρωπαϊκές χώρες.
Ήδη, μέσω της πρωτοβουλίας «Belt and Road», η Κίνα έχει επενδύσει σε ευρωπαϊκές υποδομές και κρίσιμους τεχνολογικούς και ενεργειακούς τομείς. Η ενίσχυση της κινεζικής παρουσίας θα μπορούσε να μεταβάλει τις γεωπολιτικές ισορροπίες, περιορίζοντας την αμερικανική επιρροή και ενισχύοντας ανταγωνιστικά κέντρα ισχύος.
Παράλληλα, η Ευρώπη θα επιτάχυνε την ανάπτυξη στρατηγικής αυτονομίας, δημιουργώντας μια νέα γεωπολιτική πραγματικότητα όπου η αμερικανική ηγεσία δεν θα θεωρείται πλέον δεδομένη.
Επιπτώσεις για την Ανατολική Μεσόγειο
Η αποδυνάμωση της αμερικανικής παρουσίας θα είχε ιδιαίτερη σημασία για την Ανατολική Μεσόγειο. Η περιοχή αυτή, λόγω της γεωστρατηγικής και ενεργειακής σημασίας της, ενδέχεται να εξελιχθεί σε κρίσιμο πεδίο ανακατανομής ισχύος.
Ένα πιθανό κενό ασφάλειας θα μπορούσε να ενισχύσει περιφερειακές εντάσεις, ενώ η Τουρκία ενδέχεται να επιχειρήσει να αξιοποιήσει τη νέα γεωπολιτική πραγματικότητα.
Για την Ελλάδα και την Κύπρο, μια τέτοια εξέλιξη θα σήμαινε αυξημένη ανάγκη ενίσχυσης των εθνικών και ευρωπαϊκών αμυντικών δυνατοτήτων. Ταυτόχρονα, η ενίσχυση της ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτονομίας θα μπορούσε να προσφέρει ευκαιρίες για μεγαλύτερο ρόλο της Ελλάδας και της Κύπρου στη διαμόρφωση της ασφάλειας της περιοχής.
Συμπεράσματα
Η Ευρώπη αποτελεί θεμελιώδη πυλώνα της αμερικανικής παγκόσμιας ισχύος. Η οικονομική συνεργασία, η στρατιωτική παρουσία και η πολιτική σύμπραξη ενισχύουν καθοριστικά την επιρροή των Ηνωμένων Πολιτειών.
Χωρίς την Ευρώπη, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα παραμείνουν ισχυρές, αλλά θα χάσουν σημαντικό μέρος της ικανότητάς τους να λειτουργούν ως ηγετική υπερδύναμη. Η αμερικανική ισχύς δεν στηρίζεται μόνο στην οικονομία και στη στρατιωτική δύναμη, αλλά στη γεωπολιτική αρχιτεκτονική των συμμαχιών της και στην ικανότητα διαμόρφωσης της διεθνούς τάξης.
Το κατά πόσο αυτή η στρατηγική πραγματικότητα θα επηρεάσει τις μελλοντικές προθέσεις και αποφάσεις της Ουάσιγκτον παραμένει ίσως το σημαντικότερο γεωπολιτικό δίλημμα της δεκαετίας.
* Η φωτογραφία είναι από την Guardian:
Ο Πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ και ο Γ.Γ. του ΝΑΤΟ Μάρκ Ρούτε