Στη παγωμένη λάσπη του Σέρνικι (Serniki) της Ουκρανίας, ο γαζωμένος από σφαίρες σκελετός μιας μητέρας προστατεύει ακόμα και στον θάνατο τη 12χρονη κόρη της· τα κουρελιασμένα απομεινάρια ενός βρεφικού μπουφάν είναι όλα όσα απομένουν από το δεύτερο παιδί της.
Στο Λιεπάγια (Liepaja) της Λετονίας, ένα νεαρό κορίτσι παρακολουθεί την οικογένειά της να ξυλοκοπείται με τις κοντάκια των όπλων και τον πατέρα της να φορτώνεται, αιμόφυρτος, στο πίσω μέρος ενός φορτηγού, για να μην τον ξαναδεί ποτέ.
Στο Τσεμαλούσα (Ćemaluša), σημερινή Βοσνία-Ερζεγοβίνη, ένας κομμουνιστής βασανίζεται σε μια φυλακή, κρεμασμένος ανάποδα από μια πόρτα και ξυλοκοπούμενος.
Ένας Λετονός αξιωματικός των SS συμμετέχει στη εξόντωση με αέρια 30.000 Εβραίων, παρτιζάνων και άλλων θυμάτων σε κινητές εγκαταστάσεις αερίων κοντά στο Μινσκ.
Ένας Κροάτης ναζί αξιωματικός ηγείται ενός περιπλανώμενου τάγματος θανάτου κοντά στο Σεράγεβο που διεξάγει συνοπτικές «ακροάσεις» πριν βασανίσει και εκτελέσει αμέτρητους πολίτες: άνδρες, γυναίκες και παιδιά.
Αυτά τα ιστορικά εγκλήματα έχουν ένα κοινό σημείο: οι Ναζί δράστες διέφυγαν στην Αυστραλία μετά τον πόλεμο. Όπως αποδεικνύουν οι Mark Aarons και Graham Blewitt στο βιβλίο Nazis in Australia: The Special Investigations Unit, 1987-1994, τέτοιες ιστορίες είναι μόνο η κορυφή ενός τεράστιου παγόβουνου.
Περίπου 27.000 Αυστραλοί έδωσαν τη ζωή τους στον αγώνα κατά του φασισμού κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Πολλοί από εκείνους τους βετεράνους που επέστρεψαν και έφεραν τραύματα, ορατά και αόρατα, σε όλη τους τη ζωή, αναπαύονται τώρα σε αυστραλιανά νεκροταφεία, δίπλα στους ίδιους τους άνδρες που πολεμήσαν.
Αναζήτηση δικαιοσύνης
Το Nazis in Australia είναι μια επίκαιρη συμβολή στον δημόσιο διάλογο. Οι απαρχές του εντοπίζονται στη δεκαετία του 1980, όταν ο Aarons, ένας επιμελής δημοσιογράφος, άρχισε να ερευνά συνεργάτες των Ναζί και εγκληματίες πολέμου που είχαν βρει καταφύγιο στην Αυστραλία.
Ο Aarons μετέτρεψε τις έρευνές του σε μια σειρά εκπομπών στο Radio National, η οποία με τη σειρά της πυροδότησε την κυβερνητική δράση. Η Αναθεώρηση Menzies, που διεξήχθη το 1986, οδήγησε σε μια αρχική σάρωση περίπου 70 υποθέσεων υπόπτων Ναζί εγκληματιών πολέμου στην Αυστραλία.
Το 1987, με την υποστήριξη του πρωθυπουργού Bob Hawke, ο Bob Greenwood QC ίδρυσε την Ειδική Μονάδα Ερευνών (Special Investigations Unit – SIU) για τη διεξαγωγή ερευνών για υπόπτους εγκληματίες πολέμου. Διέθετε περίπου 80 άτομα προσωπικό, προερχόμενα από όλα τα κοινωνικά στρώματα.
Το Nazis in Australia περιγράφει τις τεράστιες προσπάθειες –αλλά και τη θλίψη– όσων εργάστηκαν στην Ειδική Μονάδα Ερευνών. Ο Blewitt, πρώην διευθυντής της μονάδας, συγκέντρωσε αναμνήσεις από τους συναδέλφους του, συλλέγοντας καταθέσεις από δικηγόρους, ιστορικούς, ερευνητές, αρχαιολόγους, μεταφραστές, συμβούλους και αστυνομικούς ερευνητές.
Αυτοί οι συντελεστές αναπολούν τη συμμετοχή τους στην Ειδική Μονάδα Ερευνών και την αποφασιστική τους αναζήτηση να οδηγήσουν τους δράστες στη δικαιοσύνη. Οι προσωπικότητες καθενός από τους συντελεστές του τόμου –άλλοι ήσυχοι, άλλοι πληθωρικοί, όλοι αφοσιωμένοι– ξεπροβάλλουν μέσα από τις σελίδες.
Το βιβλίο λεπτομερεί τις διεθνείς περιπλανήσεις προς αναζήτηση αποδεικτικών στοιχείων δεκαετιών. Οι ερευνητές συνάντησαν Ουκρανούς χωρικούς, Κροάτες δικαστές και ανώτατους αξιωματούχους του Κρεμλίνου. Άκουσαν καταθέσεις σε πολυάριθμες γλώσσες και πήραν συνεντεύξεις από οικογένειες θυμάτων, μάρτυρες, συνεργούς και εικαζόμενους δράστες. Εξέτασαν πρωτότυπα έγγραφα των SS στη Γερμανία. Όπως ανακάλεσε ένας αστυνομικός ερευνητής:
«Αυτό που μου έκανε εντύπωση ήταν η βάναυση αποτελεσματικότητα που ήταν εμφανής στη δημιουργία αυτών των εγγράφων από τους Ναζί. Όντας περιστοιχισμένος από μια τόσο υπολογισμένη φυλετική και ψυχοφθόρα ιστορία, μπορούσες σχεδόν να ακούσεις τις μπότες των SS να βροντούν στους διαδρόμους.»
Ο αρχαιολόγος Richard Wright μας αφηγείται την εκταφή 553 πτωμάτων από τον ομαδικό τάφο στο Σέρνικι, στην πλειονότητά τους γυναίκες και παιδιά. Η συνάδελφός του Sonia αφήνει λουλούδια στο σημείο. Η μεταφράστρια Ludmila Stern θυμάται τις μεγάλες, κοπιώδεις ημέρες και τη «θλιβερή φύση του θέματος», διερμηνεύοντας τραυματικές αναμνήσεις σε πολυάριθμες γλώσσες και πολιτισμούς.
Ο ιστορικός Konrad Kwiet γράφει για την απογοήτευσή του από το αυστραλιανό νομικό σύστημα, καθώς η πραγματογνωμοσύνη του στο εδώλιο συρρικνώθηκε σε απαντήσεις του τύπου «ναι/όχι». Ακόμη και τώρα, πολλά χρόνια αργότερα, ο αξιωματικός της Αυστραλιανής Ομοσπονδιακής Αστυνομίας John Jansen γράφει: «σχεδόν καθημερινά αναλογίζομαι όσα είχαν αφηγηθεί οι μάρτυρες λεπτομερώντας τις φρίκες που πέρασαν τα θύματα του Ολοκαυτώματος».
Οι ερευνητές έπρεπε επίσης να ξεμπλέξουν ιστούς ψευδών που είχαν υφάνει οι εγκληματίες πολέμου, πολλοί από τους οποίους είχαν υιοθετήσει ψεύτικες ταυτότητες και είχαν επινοήσει πλαστά αλλοθι. Ορισμένοι είχαν στρώματα προστασίας που έπρεπε να αφαιρεθούν σταδιακά, συμπεριλαμβανομένου ενός ατόμου που ήταν γνωστός Ναζί αλλά είχε στρατολογηθεί ως αμειβόμενος πράκτορας της ASIO (Αυστραλιανή Υπηρεσία Πληροφοριών Ασφαλείας).
Κάνοντας το σωστό
Η Ειδική Μονάδα Ερευνών δεν κινούνταν στα τυφλά. Συναντήθηκε με και διδάχθηκε από αντίστοιχες ομάδες στη Γερμανία, το Ισραήλ, τον Καναδά και τις Ηνωμένες Πολιτείες, συμπεριλαμβανομένων των «κυνηγών Ναζί» στο Γραφείο Ειδικών Ερευνών (OSI).
Κατά τη διάρκεια της θητείας της, η μονάδα εξέτασε 841 υποθέσεις. Τέσσερις παραπέμφθηκαν στη δικαιοσύνη, με τρεις να οδηγούνται σε δίκη. Σε 27 υποθέσεις υπήρχε επαρκές υπόβαθρο στους ισχυρισμούς, αλλά ανεπαρκή στοιχεία για παραπομπή στους εισαγγελείς.
Άλλες 262 υποθέσεις έκλεισαν επειδή οι ύποπτοι είχαν πεθάνει ή ήταν πιθανό να έχουν πεθάνει, και 105 υποθέσεις ανεστάλησαν επειδή οι ύποπτοι βρίσκονταν στο εξωτερικό, είχαν κατηγορηθεί στο εξωτερικό ή οι ισχυρισμοί αποδείχθηκαν ψευδείς. Σε 191 υποθέσεις, οι ισχυρισμοί δεν μπόρεσαν να τεκμηριωθούν. Στις υπόλοιπες υποθέσεις, οι ύποπτοι «δεν εντοπίστηκαν στην Αυστραλία».
Το έργο της Ειδικής Μονάδας Ερευνών διακόπηκε απότομα. Το 1994, ο πρωθυπουργός Paul Keating «επέμεινε στο κλείσιμο της SIU», πριν προλάβουν να απαγγελθούν κατηγορίες στον πιο σοβαρό εγκληματία που βρισκόταν υπό έρευνα. Το Nazis in Australia λεπτομερεί την απόσυρση της υποστήριξης, αντιμετωπίζοντας τις κατηγορίες ότι η μονάδα αποτελούσε σπατάλη πόρων και δεν πέτυχε αρκετές καταδίκες.
Οι Aarons και Blewitt θεμελιώνουν ότι η Ειδική Μονάδα Ερευνών αντιπροσώπευε ένα όριο που χαράχθηκε στην άμμο. Έδειξε μια δέσμευση για την αντιμετώπιση των εγκλημάτων του παρελθόντος και έστειλε ένα σαφές μήνυμα στους εγκληματίες πολέμου ότι δεν θα έβρισκαν ασφαλές καταφύγιο στην Αυστραλία.
«Οι Αυστραλοί θα πρέπει να είναι υπερήφανοι που, για μια σύντομη περίοδο στη νομική μας ιστορία, ορθώσαμε το ανάστημά μας και κάναμε το σωστό», γράφει ο Blewitt.
Θρίαμβοι και αποτυχίες
Φαίνεται σχεδόν κοινότοπο να πει κανείς ότι αυτό το βιβλίο είναι μια χρήσιμη συμβολή στη γνώση του παρελθόντος μας και στην ανησυχητική ανοχή των εγκληματιών πολέμου ανάμεσά μας. Έχει γίνει κάτι σαν κοινό μυστικό το ότι επιτράπηκε σε Ναζί να μεταναστεύσουν στην Αυστραλία. Θεωρούνταν καλύτερη επιλογή από τους κομμουνιστές.
Οι Blewitt και Aarons μας έδωσαν μια αμείλικτη ιστορία, όμορφα γραμμένη και συντριπτική στην ανάγνωση. Το βιβλίο τους καταγράφει τις προκλήσεις της πλοήγησης σε ένα συνεχώς μεταβαλλόμενο πολιτικό περιβάλλον και τα περίπλοκα γραφειοκρατικά και νομικά εμπόδια στη δικαιοσύνη. Οι συντελεστές του φέρνουν τον αναγνώστη αντιμέτωπο, όχι με επιφύλαξη αλλά με ειλικρίνεια, με το περιεχόμενο της εργασίας τους και το τι σήμαινε για αυτούς.
Λεπτομερώντας τους θριάμβους και τις αποτυχίες της Ειδικής Μονάδας Ερευνών, το Nazis in Australia δεν χάνει ποτέ από τα μάτια του τον πραγματικό του σκοπό. Η ομάδα των επαγγελματιών που επεδίωξε να αλλάξει την Αυστραλία προσέφερε κάποια αξιοπρέπεια στα θύματα. Εντόπισαν τάφους ώστε τα σώματα να μπορούν να εκταφούν με φροντίδα, και προσπάθησαν να οδηγήσουν τους γενοκτόνους δολοφόνους στη δικαιοσύνη.
Εξανθρωπίζοντας τα θύματα μιας ανεξιχνίαστης βίας, οι συγγραφείς παρέχουν μια σπάνια ματιά στη βιωμένη ιστορία, χωρίς την απόσταση που είναι τόσο συνηθισμένη σε πιο ακαδημαϊκά έργα.
Το Nazis in Australia είναι επίσης μια θλιβερή αφήγηση της κανονικοποίησης και της ανοχής των εγκληματιών πολέμου και της καταστροφικής κακίας της ναζιστικής ιδεολογίας. Οι σοκαριστικές αφηγήσεις του για τις ωμότητες που διαπράχθηκαν εναντίον άοπλων ανδρών, γυναικών και παιδιών αποτελούν μια επείγουσα υπενθύμιση των κινδύνων εφησυχασμού και αδιαφορίας.
historyguild.org