Γράφει η Φανούλα Αργυρού*
Σε συνέχεια των δύο προηγούμενων άρθρου μου για το θέμα των βρετανικών μη κυρίαρχων στρατιωτικών βάσεων (Ακρωτηρίου και Δεκέλειας) στην «Σημερινή» 15.3.2026 και 29.3.2026 οι σύνδεσμοι στο τέλος, επανέρχομαι για ορισμένα παραλειπόμενα, εφόσον άνοιξε πλέον το θέμα για συζήτηση και διαπραγμάτευση…
Παραθέτω απόσπασμα από την ομιλία μου στην Αδελφότητα Λονδίνου στις 31.1.2014 σε εκδήλωση που διοργάνωσε το «Μέτωπο Κυπρίων Φοιτητών ΗΒ». Ομιλητές, ο Δρ. Κλέαρχος Α. Κυριακίδης (τότε λέκτορας της Νομικής σχολής του Πανεπιστημίου του Hertfordshire) και η γράφουσα με θέμα «Βρετανικές Βάσεις και Βρετανική Διπλωματία 1914-2014»
« Ελευθερία» Λονδίνου σελ. 6 6.2.2014 http://www.eleftheria.co.uk/pdf/922016122214ELEFTHERIA06022014.pdf
Εκ προοιμίου να πω ότι, παρόλα τα λάθη του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου πριν και μετά την Ανεξαρτησία, σύμφωνα με τα βρετανικά έγγραφα στο θέμα των βάσεων προσπάθησε όσο μπορούσε, έχοντας υπόψη ότι τόσο η Αθήνα όσο και κάποιοι πέριξ του Ε/κ και Τ/κ , δούλευαν υπέρ των Βρετανών παρά της δικής των πατρίδας. Τις διαπραγματεύσεις των εκκρεμών θεμάτων καλύψαμε με το βιβλίο μας «Η Κύπρος στο Σφυρί» που εκδώσαμε στο Λονδίνο το 1991 με τον συνάδελφο Ανδρέα Παπακωσνταντίνου. (Το 2014 παρέμενε η μοναδική βιβλιογραφία για τις διαπραγματεύσεις των εκκρεμών θεμάτων – απευθείας από τα μόλις τότε αποδεσμευμένα βρετανικά έγγραφα – που απορρέαν από τις Συμφωνίες Ζυρίχης και Λονδίνου πριν την Ανεξαρτησία).
Η Βρετανία καταρχήν και έχοντας εξασφαλίσει από τους Υπ. Εξωτερικών Ελλάδας και Τουρκίας (Ευάγγελο Αβέρωφ και Φατίν Ζορλού) στις συνομιλίες του Λονδίνου το Φεβρουάριο του 1959 ότι όλες της οι στρατηγικές ανάγκες θα εξασφαλίζονταν, αλλά τις λεπτομέρειες θα τις διαπραγματεύονταν οι Κύπριοι, ξεκίνησε αρχές του 1960 με την απαίτηση για 170 τετραγωνικά μίλια. Ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος υποστήριζε 80 ως γενναιόδωρη προσφορά. Αρχικά συμφωνούσε με τον Στρατηγό Γρίβα Διγενή ότι 36-40 μίλια ήταν αρκετά. Δεκαετίες αργότερα επιβεβαιώθηκε ότι ακόμα και η αρχική προσφορά Μακαρίου/Γρίβα κάλυπτε και ξεπερνούσε τις βρετανικές στρατιωτικές ανάγκες. Τους έφτανε και το 22% του εδάφους που πήραν.
Οι Βρετανοί από τα 170 τετραγωνικά μίλια κατέβηκαν στα 120, 115, 105, στα 100 και τελικά στα 99 με την τάχατες συμβιβαστική πρόταση Δρ. Κουτσιούκ. ΄Ομως, από τις αρχές του 1960 έβρισκαν ότι θα μπορούσαν να δεχθούν τα 100 τετραγωνικά μίλια, φοβόντουσαν για αναταραχές και επαναστάσεις από τους Κύπριους σε περίπτωση αδιεξόδου, σχεδίαζαν την απομάκρυνση των Βρετανών κατοίκων στη περιοχή των βάσεων σε τέτοια περίπτωση, αλλά το κυριότερο: είχαν ετοιμάσει σχέδια – έγγραφο 8.3.1960 – για… πλήρη αποχώρηση από την Κύπρο σε περίπτωση ναυαγίου των διαπραγματεύσεων, το οποίο τόνιζε:
«Ο Υπουργός Άμυνας μελετά διάφορες πιθανότητες σε περίπτωση που οι Κύπριοι αρνηθούν το μίνιμουμ των απαιτήσεων μας για κυρίαρχες βάσεις και ζήτησε τη συμβουλή των Αρχηγών των Επιτελείων α) για πλήρη αποχώρηση από την Κύπρο, β) να κρατήσουμε μόνο το Ακρωτήρι/Επισκοπή ως κυρίαρχη περιοχή και γ) εναλλακτικές λύσεις για στάθμευση των χερσαίων και αεροπορικών μας δυνάμεων στην Μεσόγειο σε περίπτωση που αποτύχουν τόσο η μία όσο και η δεύτερη επιλογή».
(“The Minister of Defence is considering possible courses of action in the event of Cypriot refusal to accept the minimum British requirements for Sovereign Areas. He has asked the Chief of Staff for advice on the military implications of: α) Complete withdrawal from Cyprus β) Retaining only the Akrotiri/Episkopi sovereign area c) Alternative deployment for United Kingdom land and air forces in the Mediterranean area in the circumstances of either (a) or (b) above…”).
Σε άλλη δε μελέτη του Γρ. Αποικιών, ημερ. 27 Νοεμβρίου 1959 γινόταν εισήγηση ότι ήταν καλύτερα αν αποσκοπούσαν σε μια διευθέτηση ενοικιαγοράς για 30 χρόνια, που θα βοηθούσε μάλιστα στην καλυτέρευση της ατμόσφαιρας μετά την Ανεξαρτησία.
Τον Απρίλιο του 1960 ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος είπε στον Δρ. Φαζίλ Κουτσιούκ (τον Τουρκοκύπριο αντιπρόεδρο της Κυπριακής Δημοκρατίας) ότι 80 μίλια ήταν αρκετά. Αν οι Βρετανοί δεν συμβιβάζονταν, τότε θα έπρεπε να τους πουν να τα μαζέψουν και να φύγουν εφόσον Τουρκοκύπριοι και Ελληνοκύπριοι θα ανεκήρυτταν μαζί την Δημοκρατία.
Ο Δρ. Κουτσιούκ διαχώρισε την θέση του (όπως θα διαχώριζε και η Αθήνα) και δούλεψε, σε συνεργασία με τον Γλ. Κληρίδη, τον Βρετανό υφυπουργό Αποικιών Julian Amery και τον κυβερνήτη Sir Hugh Foot , ούτως ώστε ο Αρχιεπίσκοπος τελικά να δεχθεί να κλείσει το θέμα στα 99 τετραγωνικά μίλια. Συμφωνία επιτεύχθηκε επί όλων των θεμάτων την 1 Ιουλίου 1960.
Εκχώρηση
Σύμφωνα με τα έγγραφα, ο Ευάγγελος. Αβέρωφ είχε συμφωνήσει ιδιωτικά με τον Τούρκο συνάδελφό του Φατίν Ζορλού και τους Βρετανούς στη διάσκεψη του Λονδίνου το 1959 ότι « οι βρετανικές κυρίαρχες βάσεις δε θα πρέπει να απαλλοτριωθούν δίχως τη συγκατάθεση όλων των μερών της Συνθήκης». Και σύμφωνα με τους Βρετανούς εκείνη η συμφωνία βρισκόταν μονάχα στο μυστικό τυπωμένο τόμο, ο οποίος δεν ήταν στην κατοχή ούτε της ελληνικής ούτε της τουρκικής κυβέρνησης ή των Κυπρίων. Στην ουσία η συμφωνία προέβλεπε βέτο της Ελλάδας σε περίπτωση μεταβίβασης των βάσεων στη Τουρκία αλλά χειρότερα, βέτο της Τουρκίας σε περίπτωση μεταβίβασης των βάσεων στην ίδια την Κυπριακή Δημοκρατία. Η ακύρωση της τελευταίας επιλογής, ήταν ακριβώς ο στόχος του Μακαρίου, αν κάποτε οι Βρετανοί αποφάσιζαν να φύγουν από την Κύπρο.
Τον Ιούνιο του 1960 δε ο Αβέρωφ διαμήνυσε στους Άγγλους μέσω του Εργατικού μεσάζοντα Άγγλου βουλευτού Francis Noel-Baker , ότι αν το Λονδίνο ανελάμβανε να επιστρέψει τις βάσεις στην Δημοκρατία, τότε ο ίδιος δεν θα είχε αντιρρήσεις εάν έδιδαν υπόσχεση στους Τούρκους ότι δεν θα το έκαναν δίχως και την δική τους συγκατάθεση, νοουμένου η υπόσχεση θα διδόταν μυστικά και δίχως δημοσιοποίηση!
Με το επίτευγμα Μακαρίου, όμως, με την ανταλλαγή επιστολών που ενσωματώθηκαν ως το APPENDIX P του Συντάγματος της Κυπριακής Δημοκρατίας και στο οποίο η κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου δήλωσε πλήρη συμφωνία στα όσα γράφτηκαν στις επιστολές, εξουδετερώθηκαν οι μυστικές (και παράνομες) συνεννοήσεις Αβέρωφ/Ζορλού/Βρετανών εις βάρος των Ελλήνων Κυπρίων…
Τα δύο πρόσφατα προηγούμενα άρθρα μου για το θέμα εδώ –
*Ερευνήτρια/δημοσιογράφος
ΠΗΓΗ:ΣΗΜΕΡΙΝΗ 5/4/2026