Μια νέα και εξαιρετικά σύνθετη γεωπολιτική αρχιτεκτονική διαμορφώνεται στη Μέση Ανατολή μετά τη Συμφωνία Κοινής Άμυνας της Μέκκας μεταξύ Σαουδικής Αραβίας, Τουρκίας και Πακιστάν.
Εκ πρώτης όψεως, το Ριάντ εμφανίζεται να αποκτά δύο ισχυρούς στρατιωτικούς εταίρους, έναν πυρηνικά εξοπλισμένο σύμμαχο, το Πακιστάν, και μία από τις μεγαλύτερες στρατιωτικές δυνάμεις του ΝΑΤΟ, την Τουρκία.
Πίσω όμως από την εικόνα της ενίσχυσης της σαουδαραβικής ασφάλειας κρύβεται ένα πολύ πιο επικίνδυνο ερώτημα:
Μήπως η Σαουδική Αραβία, αντί να αγοράσει στρατηγική ελευθερία, αγόρασε δύο νέους περιορισμούς στην εξωτερική της πολιτική;
Αυτό είναι το βασικό επιχείρημα που αναπτύσσει ο Σάι Γκαλ σε ανάλυσή του στο Israel Hayom, υποστηρίζοντας ότι η συμφωνία αφήνει κρίσιμα ζητήματα –όπως οι δεσμεύσεις στρατιωτικών δυνάμεων, οι προϋποθέσεις ενεργοποίησης και ο έλεγχος μιας πιθανής κλιμάκωσης– ουσιαστικά αδιευκρίνιστα.
Το μεγάλο πρόβλημα έχει όνομα: Ιράν
Η πραγματική δοκιμασία οποιασδήποτε σαουδαραβικής συμμαχίας δεν βρίσκεται σε ένα θεωρητικό σενάριο επίθεσης.
Βρίσκεται στο Ιράν.
Για το Ριάντ, η απειλή περιλαμβάνει το ιρανικό βαλλιστικό και πυραυλικό οπλοστάσιο, τα δίκτυα πληρεξουσίων της Τεχεράνης, τους Χούθι στην Υεμένη και τη δυνατότητα του Ιράν να ασκεί πίεση στις θαλάσσιες οδούς της περιοχής.
Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη αντίφαση.
Η Σαουδική Αραβία χρειάζεται συμμάχους που όχι μόνο θα την υπερασπιστούν εάν δεχθεί επίθεση, αλλά θα της επιτρέψουν να διατηρήσει την ελευθερία στρατιωτικής και πολιτικής δράσης έναντι της Τεχεράνης.
Το ερώτημα είναι εάν η Άγκυρα και το Ισλαμαμπάντ είναι πραγματικά διατεθειμένα να φθάσουν μέχρι εκεί.
Η ανάλυση υποστηρίζει πως όχι.
Γιατί η Τουρκία δεν θέλει ένα «νεκρό» ή διαλυμένο Ιράν
Η σχέση Τουρκίας και Ιράν αποτελεί κλασικό παράδειγμα γεωπολιτικού ανταγωνισμού χωρίς πλήρη ρήξη.
Άγκυρα και Τεχεράνη ανταγωνίζονται στη Συρία, στον Καύκασο, στο Ιράκ και σε ευρύτερες ζώνες επιρροής. Παράλληλα όμως διατηρούν οικονομικούς, ενεργειακούς και διπλωματικούς διαύλους.
Για την Τουρκία, ένα πιεσμένο αλλά λειτουργικό Ιράν μπορεί να είναι πολύ πιο χρήσιμο από ένα Ιράν που έχει καταρρεύσει.
Η Άγκυρα, σύμφωνα με το σκεπτικό της ισραηλινής ανάλυσης, έχει λόγους να αποφεύγει μία πλήρη αποσταθεροποίηση της Τεχεράνης:
- φοβάται την ενίσχυση κουρδικών σχηματισμών,
- δεν επιθυμεί νέο κύμα προσφύγων,
- χρειάζεται ενεργειακή σταθερότητα,
- και κυρίως θέλει να διατηρήσει τον ρόλο του μεσολαβητή μεταξύ Ιράν και Δύσης.
Η Τουρκία, επομένως, μπορεί να θέλει το Ιράν υπό πίεση, απομονωμένο και εξαρτημένο – αλλά όχι κατεστραμμένο.
Αυτό σημαίνει ότι σε μία σοβαρή σύγκρουση Ριάντ–Τεχεράνης τα συμφέροντα Τουρκίας και Σαουδικής Αραβίας ενδέχεται να πάψουν πολύ γρήγορα να συμπίπτουν.
Η Άγκυρα μπορεί να πουλήσει όπλα – αλλά θα πολεμήσει το Ιράν για χάρη του Ριάντ;
Εδώ βρίσκεται ίσως το μεγαλύτερο κενό της νέας συμμαχίας.
Η Τουρκία μπορεί να προσφέρει στη Σαουδική Αραβία:
μη επανδρωμένα αεροσκάφη, πυρομαχικά, τεχνογνωσία, εκπαίδευση, αμυντική βιομηχανία και στρατιωτική συνεργασία.
Άλλο όμως η πώληση στρατιωτικών δυνατοτήτων και άλλο η συμμετοχή σε μία πολεμική επιχείρηση που θα μπορούσε να απειλήσει την ίδια την επιβίωση του ιρανικού καθεστώτος.
Η τουρκική στρατηγική των τελευταίων ετών βασίζεται ακριβώς στην ικανότητα της Άγκυρας να βρίσκεται ταυτόχρονα σε διαφορετικά στρατόπεδα.
Στο ΝΑΤΟ αλλά και σε διάλογο με τη Ρωσία.
Απέναντι στο Ιράν αλλά και σε οικονομική συνεργασία μαζί του.
Σύμμαχος του Κατάρ αλλά πλέον και στρατηγικός εταίρος της Σαουδικής Αραβίας.
Η γεωπολιτική αξία της Τουρκίας προκύπτει σε μεγάλο βαθμό από αυτήν ακριβώς την ασάφεια.
Και η Συμφωνία της Μέκκας δεν φαίνεται να την υποχρεώνει να εγκαταλείψει αυτό το μοντέλο.
Οι Χούθι και το παράδοξο της Ερυθράς Θάλασσας
Ακόμη πιο ενδιαφέρουσα είναι η διάσταση της Υεμένης και της Ερυθράς Θάλασσας.
Οι Χούθι αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους μηχανισμούς πίεσης του Ιράν απέναντι στη Σαουδική Αραβία, στο Ισραήλ και στη διεθνή ναυσιπλοΐα.
Οι επιθέσεις στην περιοχή του Μπαμπ αλ-Μαντάμπ μπορούν να αυξήσουν δραματικά το κόστος μεταφοράς μέσω Ερυθράς Θάλασσας και Σουέζ.
Όμως αυτή η αναστάτωση έχει και έναν δεύτερο γεωπολιτικό νικητή:
την Τουρκία.
Όσο μειώνεται η αξιοπιστία της διαδρομής Ερυθρά Θάλασσα–Σουέζ, τόσο αυξάνεται η σχετική σημασία του Διακασπιακού Μεσαίου Διαδρόμου, ο οποίος συνδέει την Ασία με την Ευρώπη μέσω Κεντρικής Ασίας, Κασπίας, Αζερμπαϊτζάν και Τουρκίας.
Με απλά λόγια:
η αστάθεια στη νότια εμπορική διαδρομή ενισχύει τη γεωοικονομική αξία της τουρκικής εναλλακτικής.
Η αρχική ανάλυση φθάνει μάλιστα στο σημείο να περιγράψει τους Χούθι ως παράγοντα του οποίου η δράση, έστω και έμμεσα, ευνοεί την τουρκική στρατηγική συνδεσιμότητας.
Πακιστάν: Πολύτιμος προστάτης, αλλά όχι πολεμική αιχμή κατά του Ιράν
Το Πακιστάν προσφέρει στη Σαουδική Αραβία διαφορετικού είδους στρατηγικό βάθος.
Πρόκειται για πυρηνική δύναμη με μεγάλο στρατό, ισχυρές αεροπορικές δυνατότητες και μακρά ιστορία στρατιωτικής συνεργασίας με το Ριάντ.
Σύμφωνα με το κείμενο, το Ισλαμαμπάντ έχει αναπτύξει σημαντικές στρατιωτικές δυνάμεις και μέσα στη Σαουδική Αραβία.
Αλλά υπάρχει και εδώ ένα σαφές όριο.
Το Πακιστάν μπορεί να υπερασπιστεί τη Σαουδική Αραβία. Αυτό δεν σημαίνει ότι είναι πρόθυμο να συμμετάσχει σε μία στρατηγική ανατροπής ή αποσταθεροποίησης του Ιράν.
Το Ισλαμαμπάντ μοιράζεται δύσκολα σύνορα με την Τεχεράνη, έχει εσωτερικές θρησκευτικές και σεκταριστικές ισορροπίες να διαχειριστεί και επιδιώκει να διατηρεί ανοικτούς διαύλους τόσο με την Ουάσιγκτον όσο και με το Ιράν.
Κατά συνέπεια, σε μία μεγάλη κρίση, το Πακιστάν μπορεί να αποτελέσει ασπίδα του Ριάντ, αλλά όχι αναγκαστικά το ξίφος του.
Το Ριάντ αγοράζει ασφάλεια – αλλά παραχωρεί στρατηγικό βέτο;
Αυτό είναι το σημείο στο οποίο η νέα συμφωνία αποκτά πολύ μεγαλύτερη σημασία.
Η Σαουδική Αραβία προσπαθεί εδώ και χρόνια, μέσω του Vision 2030, να μετατραπεί από μία οικονομία εξαρτημένη από τους υδρογονάνθρακες σε διεθνές κέντρο επενδύσεων, μεταφορών, τεχνολογίας και logistics.
Η στρατηγική αυτή όμως απαιτεί πάνω απ’ όλα ένα πράγμα:
στρατηγική αυτονομία.
Εάν η Σαουδική Αραβία συνδέει πλέον θεσμικά την ασφάλειά της με κράτη τα οποία έχουν δικές τους σχέσεις, κόκκινες γραμμές και συμφέροντα με το Ιράν, τότε κάθε μελλοντική κρίση θα γίνεται πιο περίπλοκη.
Η Άγκυρα και το Ισλαμαμπάντ δεν αποκτούν απλώς υποχρεώσεις απέναντι στη Σαουδική Αραβία.
Αποκτούν και λόγο στις επιλογές της.
Όπως επισημαίνει η ανάλυση, το Ριάντ κινδυνεύει να πληρώσει για πρόσθετες στρατιωτικές δυνατότητες με ένα μέρος της στρατηγικής του διακριτικής ευχέρειας.
«Πιστοποιητικό θανάτου» για το GCC;
Υπάρχει όμως και μία δεύτερη, τεράστια συνέπεια.
Η Σαουδική Αραβία είναι η ισχυρότερη χώρα του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου – GCC.
Το GCC διαθέτει ήδη μηχανισμό κοινής άμυνας και θεωρητικά αντιμετωπίζει μία επίθεση σε ένα κράτος-μέλος ως απειλή για όλα.
Τότε γιατί το Ριάντ χρειάστηκε να δημιουργήσει μία επιπλέον δομή με δύο δυνάμεις εκτός Κόλπου;
Η απάντηση είναι πολιτικά εκρηκτική.
Εάν η ίδια η Σαουδική Αραβία δεν θεωρεί επαρκή την υπάρχουσα συλλογική αρχιτεκτονική του Κόλπου, γιατί να τη θεωρούν επαρκή το Μπαχρέιν, το Κουβέιτ, το Ομάν, το Κατάρ ή τα ΗΑΕ;
Η νέα συμφωνία μπορεί έτσι να ανοίξει τον δρόμο για ένα σύστημα παράλληλων αμυντικών συμφωνιών, όπου κάθε κράτος του Κόλπου αναζητεί εξωτερικούς εγγυητές.
Στο αρχικό κείμενο η εξέλιξη περιγράφεται με εξαιρετικά βαριά διατύπωση ως πιθανό «πιστοποιητικό θανάτου» του GCC ως ουσιαστικού εγγυητή της ασφάλειας του Κόλπου.
Η Τουρκία μπαίνει στο εσωτερικό της σαουδαραβικής αρχιτεκτονικής ασφαλείας
Το ακόμα πιο παράδοξο είναι ότι η Τουρκία υπήρξε ο βασικός εξωτερικός υποστηρικτής του Κατάρ κατά την κρίση του 2017.
Η τουρκική στρατιωτική παρουσία στο Κατάρ βοήθησε τη Ντόχα να αποκτήσει στρατηγικό βάθος απέναντι στην πίεση των γειτόνων της.
Σήμερα όμως, το ίδιο κράτος που ενίσχυσε το Κατάρ απέναντι στη Σαουδική Αραβία εισέρχεται ως θεσμικός εταίρος στην ίδια τη σαουδαραβική ασφάλεια.
Αυτό δημιουργεί ένα εξαιρετικά παράδοξο πλαίσιο:
σε μία μελλοντική κρίση μεταξύ Ριάντ και Ντόχα, η Άγκυρα θα μπορούσε να βρίσκεται μέσα στις δομές ασφαλείας και των δύο πλευρών.
Πρόκειται για χαρακτηριστικό παράδειγμα της τουρκικής στρατηγικής:
είσοδος σε όσο το δυνατόν περισσότερα συστήματα, χωρίς πλήρη εγκατάλειψη των ανεξάρτητων συμφερόντων της Άγκυρας.
Τα ΗΑΕ εκτός – Η Τουρκία και το Πακιστάν μέσα
Ιδιαίτερη σημασία έχει και η σύγκριση με τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα.
Το Άμπου Ντάμπι είχε επενδύσει σημαντικά στη νότια Υεμένη, δημιουργώντας τοπικές στρατιωτικές δομές και θαλάσσιες δυνατότητες που λειτουργούσαν ως ανάχωμα στην επέκταση των Χούθι.
Όταν όμως τα συμφέροντα Σαουδικής Αραβίας και ΗΑΕ συγκρούστηκαν, το Ριάντ επέλεξε να περιορίσει την εμιρατινή επιρροή.
Τώρα, σύμφωνα με την αιχμηρή προσέγγιση του Israel Hayom, η Σαουδική Αραβία αντικαθιστά έναν εταίρο του Κόλπου που είχε άμεσο συμφέρον να αναχαιτίσει τους Χούθι με δύο δυνάμεις που έχουν πολύ πιο σύνθετη σχέση με το Ιράν.
Η μεγάλη βόμβα: Τι σημαίνει η συμφωνία για τον IMEC
Εδώ η υπόθεση παύει να αφορά μόνο την ασφάλεια του Κόλπου.
Αγγίζει άμεσα την Ινδία, την Ευρώπη, το Ισραήλ, την Ελλάδα και την Κύπρο.
Ο Οικονομικός Διάδρομος Ινδίας–Μέσης Ανατολής–Ευρώπης (IMEC) αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα γεωοικονομικά σχέδια της επόμενης δεκαετίας.
Η Σαουδική Αραβία φιλοδοξεί να αποτελέσει τον κεντρικό χερσαίο κόμβο που θα συνδέει τα λιμάνια του Κόλπου με τη Μεσόγειο και από εκεί την Ευρώπη.
Για το Ριάντ, ο IMEC δεν είναι ένα ακόμη έργο υποδομών.
Είναι βασικό κομμάτι του Vision 2030 και της προσπάθειας του Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν να καταστήσει τη Σαουδική Αραβία απαραίτητη για το εμπόριο μεταξύ Ασίας και Ευρώπης.
Υπάρχει όμως ένα τεράστιο πρόβλημα:
Το Πακιστάν είναι ο στρατηγικός αντίπαλος της Ινδίας.
Και η Σαουδική Αραβία μόλις κατέστησε την πακιστανική ασφάλεια μέρος της δικής της συμμαχικής εξίσωσης.
Τι θα κάνει το Ριάντ στην επόμενη κρίση Ινδίας–Πακιστάν;
Αυτό μπορεί να εξελιχθεί σε εφιάλτη για τον IMEC.
Σε περίπτωση νέας σοβαρής κρίσης μεταξύ Ινδίας και Πακιστάν, η Σαουδική Αραβία θα βρίσκεται μεταξύ δύο αντικρουόμενων συμφερόντων.
Από τη μία:
χρειάζεται την Ινδία για να αποκτήσει πραγματικό στρατηγικό βάθος ο IMEC.
Από την άλλη:
έχει δημιουργήσει μία αμυντική σχέση με το Ισλαμαμπάντ.
Εάν το Ριάντ στηρίξει ενεργά το Πακιστάν, υπονομεύεται η εμπιστοσύνη του Νέου Δελχί.
Εάν παραμείνει ουδέτερο, η αξία της νέας αμυντικής συμφωνίας τίθεται υπό αμφισβήτηση.
Η Μέκκα, επομένως, εισάγει τον παράγοντα της ινδοπακιστανικής αντιπαράθεσης μέσα στην ίδια την καρδιά του IMEC.
Και αυτό είναι κάτι που η Ινδία δεν μπορεί να αγνοήσει.
Τουρκικός Μεσαίος Διάδρομος εναντίον IMEC
Στο παρασκήνιο βρίσκεται ένας τεράστιος ανταγωνισμός διαδρόμων.
Η Τουρκία προωθεί τον Middle Corridor – Μεσαίο Διάδρομο, που συνδέει Ασία και Ευρώπη μέσω Κεντρικής Ασίας, Κασπίας, Αζερμπαϊτζάν και Τουρκίας.
Ο IMEC, αντίθετα, μεταφέρει το κέντρο βάρους νοτιότερα:
Ινδία – Κόλπος – Σαουδική Αραβία – Ανατολική Μεσόγειος – Ευρώπη.
Οι δύο γεωγραφίες ανταγωνίζονται για εμπόριο, επενδύσεις, logistics, ενέργεια και στρατηγική επιρροή.
Η αναστάτωση στην Ερυθρά Θάλασσα και στο Σουέζ αυξάνει τη σημασία εναλλακτικών χερσαίων διαδρομών.
Και εδώ ακριβώς βρίσκεται η τουρκική ευκαιρία.
Όσο πιο επισφαλής γίνεται η νότια εμπορική διαδρομή, τόσο μεγαλύτερο γεωοικονομικό βάρος αποκτά η Τουρκία ως πύλη προς την Ευρώπη.
Ελλάδα και Κύπρος στο επίκεντρο του ανταγωνισμού
Η συγκεκριμένη γεωπολιτική αναμέτρηση έχει άμεση ελληνική και κυπριακή διάσταση.
Ελλάδα και Κύπρος αποτελούν φυσικούς κρίκους μιας αρχιτεκτονικής που επιδιώκει να περιορίσει την απόλυτη εξάρτηση των ευρασιατικών εμπορικών και ενεργειακών ροών από την Τουρκία.
Λιμάνια, ηλεκτρικές διασυνδέσεις, ενεργειακά δίκτυα, καλώδια δεδομένων και σχέδια διασύνδεσης με Ισραήλ, Αραβικό Κόλπο και Ινδία μπορούν να αποκτήσουν τεράστια στρατηγική σημασία.
Η Ελλάδα δεν βρίσκεται απλώς στο ευρωπαϊκό άκρο ενός πιθανού οικονομικού διαδρόμου.
Μπορεί να εξελιχθεί σε βασική πύλη του IMEC προς την ευρωπαϊκή αγορά.
Αντίστοιχα, η Κύπρος βρίσκεται επάνω στον στρατηγικό άξονα Ανατολικής Μεσογείου–Μέσης Ανατολής.
Η ισραηλινή ανάλυση συνδέει μάλιστα ευθέως την ελληνική και κυπριακή στρατηγική με την προσπάθεια δημιουργίας δικτύων που μειώνουν την τουρκική δυνατότητα ελέγχου των περιφερειακών διαδρομών.
Για το Ισραήλ η συμφωνία δεν είναι «ισλαμικό ΝΑΤΟ»
Παρά την εντυπωσιακή ρητορική γύρω από τη νέα αμυντική αρχιτεκτονική, η ισραηλινή ανάγνωση είναι πολύ πιο ψυχρή.
Η Συμφωνία της Μέκκας δεν ισοδυναμεί με ένα «ισλαμικό ΝΑΤΟ».
Δεν υπάρχει, σύμφωνα με την ανάλυση:
- ενιαία στρατιωτική διοίκηση,
- κοινή ιεράρχηση απειλών,
- ενιαίος μηχανισμός λήψης αποφάσεων,
- κοινή αρχή διαχείρισης μιας κλιμάκωσης.
Και αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για το Ισραήλ.
Η Ιερουσαλήμ έχει διαμορφώσει τη στρατηγική της έτσι ώστε να μην εξαρτάται επιχειρησιακά από τη σαουδαραβική συναίνεση.
Η Σαουδική Αραβία μπορεί να είναι χρήσιμος περιφερειακός εταίρος για το Ισραήλ. Δεν αποτελεί όμως τον αποφασιστικό κρίκο στην ισραηλινή αλυσίδα στρατιωτικών αποφάσεων.
Η αντίθετη κατεύθυνση είναι πολύ πιο ενδιαφέρουσα:
η Τουρκία και το Πακιστάν αποκτούν πλέον μεγαλύτερη δυνατότητα να επηρεάζουν τις αποφάσεις του Ριάντ.
Η μεγάλη στρατηγική της Άγκυρας: Να είναι απαραίτητη σε όλους
Η νέα συμφωνία αποκαλύπτει μία ευρύτερη τουρκική στρατηγική.
Η Άγκυρα δεν επιδιώκει απαραίτητα να ενταχθεί πλήρως σε ένα στρατόπεδο.
Επιδιώκει να είναι απαραίτητη σε όλα.
ΝΑΤΟ και Ρωσία.
Σαουδική Αραβία και Κατάρ.
Ιράν και Δύση.
Κεντρική Ασία και Ευρώπη.
Η Τουρκία επιχειρεί να μετατρέψει την ίδια της τη γεωπολιτική αμφισημία σε διαπραγματευτικό όπλο.
Όσο περισσότερες πλευρές χρειάζονται την Άγκυρα, τόσο μεγαλύτερη είναι η δυνατότητα του Ερντογάν να μετατρέπει κάθε κρίση σε μοχλό πίεσης.
Το πραγματικό ερώτημα για τον Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν
Η Σαουδική Αραβία επιδιώκει να γίνει μία αυτόνομη περιφερειακή υπερδύναμη.
Θέλει να αποτελεί επενδυτικό κέντρο.
Ενεργειακή δύναμη.
Κόμβο τεχνολογίας.
Κέντρο logistics.
Στρατηγική γέφυρα Ινδίας–Ευρώπης.
Για να το πετύχει, όμως, χρειάζεται ελευθερία αποφάσεων.
Και εδώ ακριβώς βρίσκεται το ρίσκο της νέας Συμφωνίας της Μέκκας.
Το Ριάντ μπορεί πράγματι να απέκτησε περισσότερα αεροσκάφη, στρατιωτική τεχνογνωσία, drones, στρατεύματα και αμυντικές εγγυήσεις.
Αλλά ταυτόχρονα έβαλε στο ίδιο δωμάτιο όπου σχεδιάζεται η σαουδαραβική ασφάλεια δύο κράτη που έχουν δικούς τους λόγους να μην επιθυμούν μία σαουδαραβική ολοκληρωτική νίκη απέναντι στο Ιράν.
Και αυτό μπορεί να αποδειχθεί το πραγματικό τίμημα.
Η μεγαλύτερη απειλή για τη Σαουδική Αραβία δεν είναι απαραίτητα ότι οι νέοι της σύμμαχοι δεν θα τη βοηθήσουν.
Είναι ότι θα τη βοηθήσουν μέχρι το σημείο όπου η σαουδαραβική νίκη αρχίζει να απειλεί τα δικά τους συμφέροντα.
Και τότε το Ριάντ μπορεί να ανακαλύψει ότι η συμμαχία που δημιουργήθηκε για να αυξήσει την ασφάλειά του έχει μετατραπεί σε έναν μηχανισμό περιορισμού της ίδιας του της ελευθερίας δράσης.
Όπως συνοψίζει δραματικά η αρχική ανάλυση, η Τουρκία και το Πακιστάν μπήκαν πλέον «στο δωμάτιο όπου αποφασίζονται οι πόλεμοι της Σαουδικής Αραβίας» – και το Ριάντ το ονόμασε προστασία.