Ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ έχει αφήσει να εννοηθεί ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θα μπορούσαν στο μέλλον να συμμετάσχουν σε ένα σύστημα δασμών για τη Διώρυγα του Ορμούζ. Με αυτόν τον τρόπο, οι ΗΠΑ θα παραβίαζαν μια αρχή που οι ίδιες υπερασπίζονται εδώ και αιώνες. Απειλείται μια αλυσιδωτή αντίδραση.
Μία ημέρα μετά την ανακοίνωση της εκεχειρίας, η κατάσταση στη Διώρυγα του Ορμούζ παραμένει ασαφής. Το Ιράν εξακολουθεί να ελέγχει το στενό και παραμένει ανοιχτό το ερώτημα αν η ελεύθερη ναυσιπλοΐα εκεί θα αποκατασταθεί καθόλου και, αν ναι, πότε.
Ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ υπαινίχθηκε την Τετάρτη μια λύση σύμφωνα με την οποία οι ΗΠΑ και το Ιράν θα ελέγχουν από κοινού στο μέλλον το στενό και θα εισπράττουν τέλος διέλευσης. «Σκεφτόμαστε να το κάνουμε ως κοινή επιχείρηση», δήλωσε στο τηλεοπτικό κανάλι «ABC News». «Αυτό θα ήταν ένας τρόπος να διασφαλίσουμε τη Διώρυγα του Ορμούζ – ακόμα και ενάντια σε πολλούς άλλους. Είναι ένα υπέροχο πράγμα».
Αυτό θα ταίριαζε με την εμπορική προσέγγιση του Τραμπ στην παγκόσμια πολιτική: να μετατρέψει σε χρήμα τα δικαιώματα διέλευσης για το πιο σημαντικό ενεργειακό στενό στον κόσμο. Θα ήταν όμως ένα πλήγμα κατά της νομικά κατοχυρωμένης αρχής της ελεύθερης ναυσιπλοΐας στον κόσμο και ένα επικίνδυνο προηγούμενο για άλλες σημαντικές εμπορικές διαδρομές – και ο Τραμπ θα έσπαγε με μια μακρά αμερικανική παράδοση.
«Πρέπει να είμαστε προσεκτικοί ώστε να μην θεσμοθετήσουμε ένα σύστημα διοδίων που θα διαβρώνει το δικαίωμα της ελεύθερης ναυσιπλοΐας και θα δημιουργήσει νέο προηγούμενο για την επιβολή χρεώσεων σε πλοία για τη διέλευσή τους από στενά», επισημαίνει ο Ian Ralby, ειδικός σε θέματα ασφάλειας και θαλάσσιου δικαίου. Γιατί ό,τι αρχίζει στον Ορμούζ, μπορεί σύντομα να γίνει παράδειγμα και αλλού.
Η νομική κατάσταση είναι ξεκάθαρη: Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, που τέθηκε σε ισχύ το 1994, εγγυάται την ελεύθερη ναυσιπλοΐα σε όλο τον κόσμο. Τις τελευταίες δεκαετίες, οι ΗΠΑ ήταν εκείνες που με το ναυτικό τους ισχύ επέβαλλαν επανειλημμένα αυτό το δικαίωμα σε παγκόσμιο επίπεδο, πιο πρόσφατα για παράδειγμα εναντίον των Χούθι στην είσοδο της Ερυθράς Θάλασσας. Πράγματι, η αρχή του ελεύθερου εμπορίου και της ελεύθερης ναυσιπλοΐας είναι βαθιά ριζωμένη στο αμερικανικό DNA. Άλλωστε, ο πρώτος μεγάλος στρατιωτικός συγκρούση στον οποίο ενεπλάκησαν οι ΗΠΑ μετά την ίδρυσή τους ήταν μία για την επιβολή της ελεύθερης ναυσιπλοΐας για τα αμερικανικά εμπορικά πλοία στον Ατλαντικό και στη Μεσόγειο.
Ο πρώτος αμερικανικός πόλεμος
Ο τρίτος Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, Τόμας Τζέφερσον, έστειλε τότε το αμερικανικό πολεμικό ναυτικό στον Πρώτο Πόλεμο των Βαρβαρίνων (1801–1805) μπροστά στις ακτές της βόρειας Αφρικής, για να βάλει φρένο στα πειρατικά κράτη εκεί που κατέσχεσαν αμερικανικά εμπορικά πλοία και κρατούσαν τα πληρώματά τους ως ομήρους για να αποσπάσουν λύτρα.
Ακόμα και στη σύγχρονη εποχή, οι ΗΠΑ ήταν πάντα σημαντικοί υπερασπιστές της ελεύθερης διεθνούς ναυσιπλοΐας. Αυτός ήταν ένας από τους κεντρικούς λόγους που ο Πρόεδρος Γούντροου Γουίλσον ανέφερε για την αμερικανική είσοδο στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η διασφάλιση των παγκόσμιων εμπορικών διαδρομών ήταν κεντρικό στοιχείο της πολυμερούς τάξης που εγγυώνταν οι ΗΠΑ. Έναν ρόλο που το κίνημα MAGA του Τραμπ («Make America Great Again») θέλει να αποτινάξει.
Αυτό είναι το μπέρδεμα με τον πόλεμο του Τραμπ κατά του Ιράν, ο οποίος, από αυτή την άποψη, βρίσκεται σε πλήρη αντίθεση με την στρατηγική «America First». Η εθνική στρατηγική ασφάλειας του Τραμπ είχε υποβαθμίσει σαφώς τη Μέση Ανατολή σε σχέση με άλλες απειλές – και το Ιράν δεν αποτελούσε άμεση απειλή για τις ΗΠΑ, αλλά απειλή για την περιοχή και τους αμερικανικούς συμμάχους εκεί.
«Επί οκτώ δεκαετίες, η Αμερική ήταν βαθιά εμπλεγμένη στην ευρύτερη Μέση Ανατολή. Όχι επειδή η περιοχή αυτή καθαυτή αποτελούσε ζωτικό εθνικό συμφέρον ασφάλειας, αλλά ως μέρος μιας ευρύτερης παγκόσμιας δέσμευσης προς τις συμμαχίες της και για την ελεύθερη ναυσιπλοΐα, που αποτέλεσε τη βάση για την φιλελεύθερη παγκόσμια τάξη που ηγείτο η Αμερική», γράφει ο στρατηγικός αναλυτής Robert Kagan στο «Atlantic». Αυτή η αντίληψη της παγκόσμιας ευθύνης είναι όμως «ακριβώς αυτό που η κυβέρνηση Τραμπ ήθελε να καταργήσει και να διαλύσει όταν ανέλαβε την εξουσία».
Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο ο πόλεμος είναι τόσο μη δημοφιλής στο κίνημα MAGA του Τραμπ. Και μπορεί να είναι μια αιτία για την οποία ο Πρόεδρος ενδεχομένως εγκαταλείπει τώρα την αρχή της ελεύθερης ναυσιπλοΐας στη Διώρυγα του Ορμούζ – αν αυτό σημαίνει ότι οι ΗΠΑ μπορούν να κερδίσουν λίγα χρήματα με ένα ιρανο-αμερικανικό σταθμό διοδίων. Στον Τραμπ φαίνεται να είναι αδιάφορες οι αρχές της φιλελεύθερης παγκόσμιας τάξης, τις οποίες η χώρα του εγγυόταν για δεκαετίες.
Το πρόβλημα μιας τέτοιας προσέγγισης: Το κίνημα MAGA αγνοεί ότι τα κοινά αγαθά του παγκοσμιοποιημένου κόσμου, όπως οι ελεύθερες εμπορικές οδοί, δεν έχουν εγγύηση αιωνιότητας και δεν υπάρχουν από μόνα τους, αν δεν συντηρούνται από ισχυρούς παράγοντες.
Τότε και η Τουρκία θα μπορούσε να βγάλει λεφτά
Αν οι ΗΠΑ μαζί με το Ιράν ελέγχουν στο μέλλον τη Διώρυγα του Ορμούζ με τέλος διέλευσης, ποιος μπορεί τότε να εμποδίσει την Ινδονησία και τη Μαλαισία να κάνουν το ίδιο στη Διώρυγα της Μαλάκκας, μέσα από την οποία διέρχεται το 40% του παγκόσμιου όγκου εμπορίου;
Σύντομα, το Τζιμπουτί και οι Χούθι θα μπορούσαν να μοιράζονται το τέλος για τη διέλευση της Μπάμπ ελ-Μαντέμπ στην είσοδο της Ερυθράς Θάλασσας, όπως και η Ισπανία και το Μαρόκο τη διέλευση προς και από τη Μεσόγειο στη Διώρυγα του Γιβραλτάρ. Η Γαλλία και η Βρετανία θα μπορούσαν να ελέγχουν τη Μάγχη και η Σουηδία και η Δανία την πρόσβαση στη Βαλτική Θάλασσα – και η Τουρκία στα Δαρδανέλλια (ή στον Βόσπορο) να βγάζει λεφτά. Αυτό το νοητικό πείραμα δείχνει ξεκάθαρα γιατί η αρχή που διακυβεύεται στη Διώρυγα του Ορμούζ είναι τόσο σημαντική για τον πλούτο στον κόσμο και για τις εμπορικές ροές που κρατούν ζωντανή την παγκοσμιοποιημένη οικονομική τάξη.
Όλες οι μεγάλες βιομηχανικές και εξαγωγικές χώρες, συμπεριλαμβανομένων των ΗΠΑ, επωφελούνται τεράστια από τις ελεύθερες θαλάσσιες εμπορικές οδούς, ακόμα κι αν δεν εξαρτώνται πλέον από ενεργειακές προμήθειες από τον Κόλπο. Οι επόμενες εβδομάδες θα δείξουν αν οι ΗΠΑ είναι διατεθειμένες να εγκαταλείψουν αυτή την αρχή σε αυτό το σημείο, απλώς και μόνο για να ξεφορτωθούν το ενοχλητικό πρόβλημα του Ιράν.
Die Welt
10/4/26