Επιμέλεια: Γιάννης Πεγειώτης
Με μια παρέμβαση βαριάς ιστορικής μνήμης και σαφούς προειδοποίησης, ο πολύπειρος διεθνής συντάκτης του BBC Τζέρεμι Μπόουεν επιχειρεί να βάλει το σημερινό πολεμικό σκηνικό στη Μέση Ανατολή μέσα σε ένα ευρύτερο, επικίνδυνο και βαθιά διδακτικό πλαίσιο. Το βασικό του μήνυμα είναι καθαρό: ο τερματισμός του πολέμου δεν θα είναι ούτε απλός ούτε καθαρός, ενώ οι συνέπειές του μπορεί να αποδειχθούν από αβέβαιες έως καταστροφικές.
Ο Μπόουεν θυμίζει πως έχει ξαναδεί τι συμβαίνει όταν ένας Αμερικανός πρόεδρος καλεί έναν λαό σε εξέγερση, αλλά στη συνέχεια δεν παρεμβαίνει όταν αυτή ξεσπά. Ανακαλεί τη δήλωση του Τζορτζ Μπους του πρεσβύτερου το 1991, εν μέσω του πρώτου Πολέμου του Κόλπου, όταν είχε καλέσει ουσιαστικά τον ιρακινό λαό και τον στρατό να πάρουν την κατάσταση στα χέρια τους και να ανατρέψουν τον Σαντάμ Χουσεΐν. Ορισμένοι Ιρακινοί το πίστεψαν, ξεσηκώθηκαν, αλλά εγκαταλείφθηκαν. Το αποτέλεσμα ήταν χιλιάδες νεκροί, τόσο στον κουρδικό βορρά όσο και στον σιιτικό νότο, από την αντεπίθεση του καθεστώτος.
Αυτή ακριβώς τη μνήμη επαναφέρει σήμερα ο Μπόουεν, ακούγοντας τον Ντόναλντ Τραμπ και τον Μπενιαμίν Νετανιάχου να καλούν εμμέσως ή αμέσως τον ιρανικό λαό να δει τον πόλεμο ως ευκαιρία ανατροπής της Ισλαμικής Δημοκρατίας, χωρίς όμως να του παρέχουν ξεκάθαρη υπόσχεση άμεσης στρατιωτικής στήριξης. Κατά τον Βρετανό δημοσιογράφο, αυτή η συνταγή είναι ιστορικά επικίνδυνη, γιατί μπορεί να οδηγήσει σε εξέγερση χωρίς δίχτυ ασφαλείας και σε χάος χωρίς σχέδιο επόμενης ημέρας.
Ο ίδιος στέκεται ιδιαίτερα και στην πολιτική ασάφεια της Ουάσιγκτον. Κατά την ανάλυσή του, ο Τραμπ αφήνει εσκεμμένα ανοιχτούς τους στόχους του πολέμου, ώστε ανά πάσα στιγμή να μπορεί να ισχυριστεί πως πέτυχε ό,τι ήθελε, ότι το Ιράν αποδυναμώθηκε και ότι ήρθε η ώρα της αποχώρησης. Όμως αυτό δεν λύνει το βασικό πρόβλημα: τι ακολουθεί μετά; Γιατί, όπως υπενθυμίζει ο Μπόουεν, η απομάκρυνση ενός εχθρικού καθεστώτος χωρίς εφαρμόσιμο σχέδιο αντικατάστασης δεν φέρνει σταθερότητα, αλλά ανοίγει τον δρόμο σε εμφύλιο, αποσύνθεση και νέες εξτρεμιστικές μορφές βίας.
Στην ίδια κατεύθυνση, ο διεθνής συντάκτης του BBC επισημαίνει ότι το Ισραήλ έχει τη δική του σαφή ατζέντα. Ο Νετανιάχου, όπως γράφει, βλέπει στον σημερινό πόλεμο την καλύτερη ευκαιρία των τελευταίων δεκαετιών για να χτυπήσει αποφασιστικά την Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν και να αναδιατάξει συνολικά τη Μέση Ανατολή υπέρ του Ισραήλ, ενισχύοντας τη θέση του ως αδιαμφισβήτητου στρατιωτικού ηγεμόνα της περιοχής. Σε αυτό το πλαίσιο, ο κίνδυνος βίαιου χάους στο εσωτερικό του Ιράν δεν φαίνεται απαραίτητα να λειτουργεί αποτρεπτικά για το Τελ Αβίβ. Αντιθέτως, μπορεί ακόμη και να θεωρείται από ορισμένους χρήσιμο αποτέλεσμα.
Ο Μπόουεν δεν αγνοεί βεβαίως ότι το ιρανικό καθεστώς είναι βίαιο, καταπιεστικό και επικίνδυνο, ούτε υποτιμά τη σοβαρότητα του πυρηνικού και βαλλιστικού του προγράμματος. Αναγνωρίζει ότι όσοι υποστηρίζουν τον πόλεμο θεωρούν πως μια προσωρινή οικονομική επιβάρυνση, ακόμη και με αυξήσεις στην ενέργεια, ίσως αξίζει, αν το αποτέλεσμα είναι να εμποδιστεί το Ιράν να εξελιχθεί σε ακόμη μεγαλύτερη στρατιωτική απειλή για το Ισραήλ, τα κράτη του Κόλπου, την Ευρώπη και, μακροπρόθεσμα, τις ίδιες τις ΗΠΑ.
Ωστόσο, η κρίσιμη προειδοποίησή του είναι αλλού: ακόμη και αν οι προθέσεις της Ουάσιγκτον και του Ισραήλ είναι να καταστήσουν τον κόσμο ασφαλέστερο, μπορεί να πετύχουν ακριβώς το αντίθετο, αν οδηγήσουν την περιοχή σε κατάρρευση ανάλογη με εκείνη που ακολούθησε την αμερικανική εισβολή στο Ιράκ το 2003. Τότε, η ανατροπή του Σαντάμ Χουσεΐν χωρίς σταθερό μεταβατικό σχέδιο παρήγαγε εκατοντάδες χιλιάδες θανάτους, σεκταριστικό πόλεμο, κενό εξουσίας και τελικά την άνοδο του Ισλαμικού Κράτους. Κατά τον Μπόουεν, τίποτα δεν εγγυάται ότι ένα νέο χάος στο Ιράν δεν θα γεννήσει παρόμοιες ή και χειρότερες μορφές αποσταθεροποίησης.
Ιδιαίτερο βάρος δίνει και στην ευρύτερη γεωπολιτική εξίσωση. Το Ιράν, γράφει, έχει ήδη μετατρέψει σε στόχους τα κράτη του Κόλπου, επιχειρώντας να διαταράξει τις λεπτές ισορροπίες που είχαν οικοδομηθεί ανάμεσα στις ΗΠΑ, το Ισραήλ και τις αραβικές μοναρχίες. Αν ο Τραμπ επιχειρήσει να κηρύξει πρόωρα τη νίκη και αποχωρήσει, αφήνοντας το χάος να το διαχειριστούν οι υπόλοιποι, τότε οι χώρες αυτές μπορεί να επανεκτιμήσουν το πραγματικό όφελος της προσέγγισης με την Ουάσιγκτον και το Τελ Αβίβ, ειδικά με την Κίνα να παραμένει στο παρασκήνιο ως εναλλακτικός πόλος ισχύος.
Το τελικό συμπέρασμα του Μπόουεν είναι βαρύ και ουσιαστικό: το να ξεκινάς έναν πόλεμο είναι πολύ ευκολότερο από το να τον τελειώνεις. Και γίνεται ακόμη δυσκολότερο όταν η ισχυρότερη χώρα του κόσμου δείχνει να μπαίνει σε μια τόσο μεγάλη σύγκρουση χωρίς συνεκτική πολιτική στρατηγική και χωρίς καθαρή εικόνα της τελικής κατάστασης που επιδιώκει να διαμορφώσει.
Με άλλα λόγια, η προειδοποίηση του έμπειρου Βρετανού δημοσιογράφου δεν αφορά μόνο το Ιράν, τον Τραμπ ή τον Νετανιάχου. Αφορά τη γνωστή, παλιά και συχνά αιματηρή αυταπάτη της Δύσης ότι μπορεί να ανατινάξει ένα καθεστώς και να ελέγξει απόλυτα ό,τι θα γεννηθεί πάνω στα ερείπιά του.