Ο πόλεμος στην Ουκρανία, αλλά και η διαρκώς κλιμακούμενη ένταση στη Μέση Ανατολή μετά την επίθεση της 7ης Οκτωβρίου 2023 από τη Χαμάς στο Ισραήλ, ανέδειξαν με σαφήνεια μια νέα μορφή σύγκρουσης, τον ψηφιακό – υβριδικό πόλεμο. Πρόκειται για ένα μοντέλο αντιπαράθεσης που δεν περιορίζεται στο πεδίο της μάχης, αλλά επεκτείνεται στο διαδίκτυο, στην οικονομία, στην πολιτική και κυρίως, στον επηρεασμό και τη διαμόρφωση της κοινής γνώμης.
Γράψει ο Χρήστος Μουρτζούκος
Η σύγχρονη αυτή μορφή πολέμου συνδυάζει στρατιωτικά μέσα με κυβερνοεπιθέσεις, επιχειρήσεις παραπληροφόρησης και άσκηση οικονομικής και πολιτικής πίεσης. Στην περίπτωση του ρωσοουκρανικού πολέμου, οι κυβερνοεπιθέσεις αποτέλεσαν βασικό εργαλείο αποσταθεροποίησης, ενώ παράλληλα αναπτύχθηκαν εκτεταμένες καμπάνιες προπαγάνδας. Αντίστοιχα, στη Μέση Ανατολή, η αντιπαράθεση δεν περιορίζεται στις στρατιωτικές επιχειρήσεις, αλλά επεκτείνεται σε ένα ευρύ φάσμα ψηφιακών και επικοινωνιακών δράσεων.
Κομβικό ρόλο σε αυτό το νέο περιβάλλον διαδραματίζει η πληροφορία. Η κατασκευή ψευδών ειδήσεων, η διαστρέβλωση πραγματικών γεγονότων και η στοχευμένη διάδοση συγκεκριμένων αφηγημάτων συνθέτουν το βασικό οπλοστάσιο των εμπλεκόμενων πλευρών. Στόχος δεν είναι μόνο η παραπλάνηση, αλλά η δημιουργία φόβου, η ενίσχυση του διχασμού και η καλλιέργεια δυσπιστίας προς τους θεσμούς.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η διείσδυση σε μέσα ενημέρωσης, κυρίως στον ηλεκτρονικό τύπο, αλλά και η αναπαραγωγή περιεχομένου από φαινομενικά ανεξάρτητες πηγές. Με τον τρόπο αυτό, τα αφηγήματα αποκτούν μεγαλύτερη αξιοπιστία και διαχέονται ευκολότερα στο ευρύ κοινό. Παράλληλα, η πολιτική και οικονομική επιρροή λειτουργεί συμπληρωματικά, μέσω επιχειρηματικών σχέσεων ή πολιτικών δυνάμεων που εμφανίζονται να πρόσκεινται σε ξένα συμφέροντα.
Το φαινόμενο αυτό δεν περιορίζεται σε εμπόλεμες ζώνες. Στην Ευρώπη, πολιτικά κόμματα και ηγεσίες έχουν κατά καιρούς κατηγορηθεί για στενές σχέσεις με τη Ρωσία, όπως η «Εναλλακτική για τη Γερμανία» (AfD), ο πρωθυπουργός της Ουγγαρίας Βίκτορ Όρμπαν και ο πρωθυπουργός της Σλοβακίας, Ρόμπερτ Φίτσο. Οι κατηγορίες αυτές εντάσσονται στο ευρύτερο πλαίσιο άσκησης επιρροής μέσω πολιτικών και οικονομικών διαύλων.
Στην Ελλάδα, αντίστοιχα, η επιρροή εκδηλώνεται συχνά με πιο ήπιες μορφές, όπως μέσω συνεργασιών στον τουρισμό ή τηλεοπτικών παραγωγών που συμβάλλουν στη διαμόρφωση θετικής εικόνας για άλλες χώρες, περιορίζοντας τις αντιδράσεις απέναντι σε επιθετικές τους ενέργειες.
Καθοριστικό πεδίο δράσης του ψηφιακού πολέμου αποτελούν τα κοινωνικά δίκτυα. Μέσω αυτών διακινούνται με μεγάλη ταχύτητα πληροφορίες, αληθείς ή ψευδείς, ενώ η χρήση ρομπότ και ψεύτικων λογαριασμών επιτρέπει τη μαζική ενίσχυση συγκεκριμένων θέσεων. Συντονισμένες καμπάνιες στοχεύουν σε συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες, με ιδιαίτερη έμφαση στους νέους, επηρεάζοντας σταδιακά την αντίληψή τους για την πραγματικότητα.
Τα βασικά πλεονεκτήματα αυτής της μορφής επιρροής είναι η χαμηλή δαπάνη, η ανωνυμία και η δυνατότητα μαζικής διάχυσης περιεχομένου. Ταυτόχρονα, καθίσταται εξαιρετικά δύσκολη η απόδοση ευθύνης στο κράτος που βρίσκεται πίσω από τις ενέργειες αυτές, καθώς οι επιθέσεις πραγματοποιούνται μέσω ενδιάμεσων δικτύων και μηχανισμών.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η οικονομική διείσδυση μέσω ψηφιακών εργαλείων, όπως το affiliate marketing και η προώθηση προϊόντων μέσω influencers. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση κινεζικών πλατφορμών ηλεκτρονικού εμπορίου, οι οποίες αξιοποιούν τοπικά δίκτυα προβολής για να ενισχύσουν την παρουσία τους σε ξένες αγορές, επηρεάζοντας όχι μόνο την κατανάλωση αλλά και ευρύτερα οικονομικά μοντέλα.
Η πιο εξελιγμένη μορφή αυτής της στρατηγικής είναι ο λεγόμενος «γνωσιακός πόλεμος». Σε αυτή την περίπτωση, ο στόχος δεν είναι απλώς να πειστεί ο πολίτης για μια άποψη, αλλά να αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο σκέφτεται και αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα. Πρόκειται για μια βαθύτερη παρέμβαση στη διαδικασία λήψης αποφάσεων, τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο.
Ο λόγος για τον οποίο ο ψηφιακός – υβριδικός πόλεμος θεωρείται νέα μορφή σύγκρουσης είναι σαφής:
-Δεν υπάρχει ορατό μέτωπο
-Διεξάγεται ακόμη και σε περιόδους ειρήνης
-Δεν βασίζεται σε συμβατικά όπλα
Αντίθετα, το βασικό του εργαλείο είναι η πληροφορία και ο κύριος στόχος του η αποσταθεροποίηση της κοινωνικής συνοχής και η υπονόμευση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς, ιδιαίτερα σε περιόδους εκλογών.
Το μοτίβο είναι πλέον γνωστό:
-Ψηφιακή επίθεση και στη συνέχεια επικοινωνιακή εκμετάλλευση των αποτελεσμάτων της.
Σε αυτό το πλαίσιο, ο σύγχρονος πόλεμος δεν διεξάγεται μόνο με στρατούς, αλλά με εικόνες, αφηγήματα και δεδομένα. Και το βασικό πεδίο μάχης δεν είναι άλλο, από το μυαλό του πολίτη.