«Η ιστορία κάθε χώρας είναι γεμάτη επιφυλάξεις και άγνωστα σημεία, και η ιστορία του Μεξικού είναι ασυνήθιστα γεμάτη από ιστορία». Με αυτά τα λόγια καταλήγει μία από τις καλύτερες πρόσφατες μελέτες για το Μεξικό, η οποία καλύπτει μισή χιλιετία: από την κυριαρχία των Αζτέκων, μέσω τριών αιώνων ισπανικού ιμπεριαλισμού, έως την επανάσταση και την ανεξαρτησία.
Ο Paul Gillingham γράφει με την ίδια ζωντάνια που συναντά κανείς στον διάσημο Μεξικανό αρθρογράφο Armando Fuentes Aguirre («Catón»), αλλά με την ιστορική αυστηρότητα που χαρακτηρίζει έργα όπως το Cuba του Hugh Thomas ή το Bolívar του John Lynch.
Αντίθετα, αποφεύγοντας τη συμβατική χρονολογική αφήγηση, ο Pablo Piccato επικεντρώνεται στον 20ό αιώνα του Μεξικού, βρίσκοντας τη βία «παντού». Βλέπει την ιστορία της χώρας μέσα από το δίπολο καταπιεστής–καταπιεζόμενος και προσφέρει αναλύσεις εμπνευσμένες από την κοινωνιολογία, την εγκληματολογία και την πολιτική επιστήμη.
Η σχέση με τις Ηνωμένες Πολιτείες
Και τα δύο βιβλία είναι γραμμένα έχοντας κατά νου αγγλόφωνους αναγνώστες. Συχνά γίνονται συγκρίσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες (και μερικές φορές με τη Βρετανία), ενώ και τα δύο ξεκινούν με τη σύγχρονη «μαύρη θρύλο» εικόνα του Μεξικού ως πηγής ναρκο-βίας.
Οι δύο ιστορικοί τονίζουν την άνιση σχέση του Μεξικού με τον βόρειο γείτονά του — και όχι άδικα. Όπως σχολίασε το 2013 ο αντιπρόεδρος ενός αμερικανικού think tank στον πρόλογο ενός βιβλίου για τους Αμερικανούς πρεσβευτές στο Μεξικό:
«Λίγες σχέσεις, αν υπάρχουν, είναι σημαντικότερες για τις Ηνωμένες Πολιτείες από αυτή με το Μεξικό… αν και πρόκειται για μια σχέση γεμάτη ιστορικές συγκρούσεις, σημαντικές οικονομικές ανισότητες και ένα επίμονο πολιτισμικό χάσμα».
Ο πατερναλισμός και η κακομεταχείριση που συχνά επέβαλε η Ουάσιγκτον αντανακλάται στη συμπεριφορά των μεξικανικών ελίτ προς τον ίδιο τον λαό της χώρας. Όπως δήλωσε πρόσφατα ο Piccato:
«Το μεξικανικό κράτος δεν είχε ποτέ το νόμιμο μονοπώλιο της χρήσης βίας. Η βία μπορεί να χρησιμοποιείται από πολλούς δρώντες, ακόμη και μη κρατικούς, με έναν βαθμό νομιμοποίησης».
Έτσι το Μεξικό υπήρξε ιδιαίτερα επιρρεπές σε πολυκεντρικές και περιφερειακές δομές εξουσίας, οι οποίες ταυτόχρονα καταπίεσαν αλλά και απελευθέρωσαν πληθυσμούς ήδη διαιρεμένους από κάστες και κοινωνικές τάξεις. Παρ’ όλα αυτά, η χώρα ανέπτυξε έναν ισχυρό και διεθνώς αναγνωρίσιμο εθνικό πολιτισμό.
Η εποχή των Αζτέκων και η ισπανική κατάκτηση
Ο Gillingham ξεκινά με την άνοδο της αυτοκρατορίας των Αζτέκων τον 14ο αιώνα στην κοιλάδα των Μεξίκα.
Η καταστροφή αυτής της αυτοκρατορίας των τεσσάρων εκατομμυρίων κατοίκων από τον Hernán Cortés τη δεκαετία του 1520 οφειλόταν όχι μόνο στο ισπανικό ατσάλι, στα πυροβόλα όπλα και στα άλογα των κονκισταδόρων, αλλά και στην εξάπλωση ασθενειών από τον Παλαιό Κόσμο.
Πάνω απ’ όλα, όπως εξηγούσε ο Henry Kamen στο βιβλίο του Spain’s Road to World Empire (2002), οι Ισπανοί εισβολείς κατάφεραν να κινητοποιήσουν συμμάχους από υποτελείς λαούς των Αζτέκων — ιδιαίτερα τους Τλαξκαλά — για να τους ανατρέψουν.
Οι Ισπανοί προσπάθησαν να αγιοποιήσουν τη βίαιη κατάκτησή τους. Υπερέβαλαν τις αναφορές στις «ανθισμένες πολέμους» των Αζτέκων και στις ανθρωποθυσίες, προβάλλοντας την εκχριστιανισμό του Νέου Κόσμου. Ωστόσο, η πραγματικότητα της εκμετάλλευσης και της βίας προκάλεσε ήδη από τον 16ο αιώνα αντιδράσεις στην ίδια την Ισπανία, όπως στη διάσημη Διαμάχη της Βαγιαδολίδ (1550–1551).
Αποικιακή κοινωνία και πολιτισμός
Για περισσότερο από δύο αιώνες, οι αριθμητικά λιγότεροι λευκοί βρίσκονταν στην κορυφή της πρώτης φυλετικά ιεραρχημένης κοινωνίας της Δύσης. Μερικοί είχαν σκοπό να επιστρέψουν στην Ευρώπη, αλλά πολλοί εγκαταστάθηκαν μόνιμα και αναμείχθηκαν με τον τοπικό πληθυσμό.
Η αποικιακή οικονομία παρήγαγε τεράστιο πλούτο από την κοχενίλλη και το ασήμι, αλλά προσέφερε ελάχιστες πνευματικές ευκαιρίες πέρα από την Καθολική Εκκλησία. Δεν είναι τυχαίο ότι η σημαντικότερη διανοούμενη της εποχής πριν την ανεξαρτησία, η Juana Inés de la Cruz (1648–1695), ήταν ταυτόχρονα μοναχή και ποιήτρια.
Από την εξέγερση στην ανεξαρτησία
Στις 16 Σεπτεμβρίου 1810 ο ιερέας Miguel Hidalgo διακήρυξε την περίφημη «Κραυγή του Ντολόρες», μια καταγγελία της ισπανικής αποικιακής κυβέρνησης. Η εξέγερση αυτή αποτέλεσε ταυτόχρονα το τέλος μιας μακράς σειράς «πιστών» εξεγέρσεων και την αρχή του πολέμου για την ανεξαρτησία του Μεξικού.
Στην κεντρική χώρα, ο Ignacio Allende οργάνωσε έναν στρατό αποτελούμενο από Ινδιάνους, μιγάδες και Μαύρους, οι οποίοι συσπειρώθηκαν γύρω από το σύνθημα της κατάργησης της δουλείας και της υπεράσπισης της θρησκείας.
Η ανεξαρτησία κερδήθηκε τελικά το 1821.
Βία, επανάσταση και πολιτική ταυτότητα
Η βία που εμφανίστηκε πριν την ανεξαρτησία τη δεκαετία του 1810 επανεμφανίστηκε έναν αιώνα αργότερα, όταν το Μεξικό βυθίστηκε στην επανάσταση του 1910–1920.
Οι επαναστάτες δεν μπορούσαν να καταλάβουν τις πόλεις, ενώ οι κυβερνήσεις δεν μπορούσαν να ελέγξουν την ύπαιθρο.
Η εξύμνηση των επαναστατών διαμόρφωσε μια ιδιαίτερη πολιτική κουλτούρα. Δεν είναι τυχαίο ότι ο μεγαλύτερος δρόμος της Πόλης του Μεξικού ονομάστηκε Avenida de los Insurgentes.
Ο Piccato περιγράφει την περίοδο της Μεξικανικής Επανάστασης ως μια «εκδημοκρατικοποίηση της βίας», που κατέρριψε τον σεβασμό προς τις ελίτ αλλά ταυτόχρονα ενεργοποίησε θρησκευτικά σύμβολα όπως η Παναγία της Γουαδελούπης.
Το Μεξικό μετά την επανάσταση
Και τα δύο βιβλία καταλήγουν στην περίοδο μετά την επανάσταση, όπου αποκαλύπτεται η πιο σύνθετη πραγματικότητα πίσω από την λεγόμενη «τέλεια δικτατορία» του Θεσμικού Επαναστατικού Κόμματος (PRI) που κυβέρνησε από το 1940 έως το 2000.
Ορισμένες φορές οι αναφορές στις Ηνωμένες Πολιτείες είναι υπερβολικές. Για παράδειγμα, ο Gillingham αφιερώνει περισσότερες από 20 σελίδες στον ρόλο των ΗΠΑ στον πόλεμο κατά των ναρκωτικών στο Μεξικό.
Ωστόσο, το Μεξικό είναι μια τεράστια χώρα με αναπτυσσόμενη μεσαία τάξη και μεγάλες πόλεις όπου η βία των ναρκωτικών είναι πολύ λιγότερο έντονη.
Με άλλα λόγια, υπάρχουν πολλά διαφορετικά Μεξικά.