Σε μια ομιλία με υψηλό θεσμικό και ιστορικό βάρος, κατά την πανηγυρική εκδήλωση του «Πατριωτικού Ομίλου Απογόνων Αγωνιστών του 1821 και Ιστορικών Γενών της Ελλάδος» για την επέτειο της 25ης Μαρτίου, ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας, ακαδημαϊκός και επίτιμος καθηγητής της Νομικής Σχολής του ΕΚΠΑ, Προκόπιος Παυλόπουλος, ανέδειξε τον βαθιά δημοκρατικό και φιλελεύθερο χαρακτήρα των συνταγματικών κειμένων της περιόδου της Εθνεγερσίας.
Με θέμα «Τα Θεμελιώδη Δικαιώματα του Ανθρώπου στα Συντάγματα της περιόδου της Εθνεγερσίας του 1821», ο κ. Παυλόπουλος υποστήριξε ότι το όραμα των αγωνιζόμενων Ελλήνων δεν περιοριζόταν στην αποτίναξη του οθωμανικού ζυγού και στην εθνική ανεξαρτησία, αλλά περιλάμβανε εξαρχής και τη θεσμική συγκρότηση ενός σύγχρονου κράτους, στηριγμένου στις αρχές της Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας, της λαϊκής κυριαρχίας και της κατοχύρωσης των θεμελιωδών δικαιωμάτων.
Ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας τόνισε ότι ήδη από τα πρώτα χρόνια της Επανάστασης διαμορφώνεται ένας έντονος ελληνικός συνταγματισμός, ο οποίος αποτυπώνεται τόσο στα τοπικά πολιτεύματα όσο και, κυρίως, στα τρία μείζονα συνταγματικά κείμενα της περιόδου: το Προσωρινόν Πολίτευμα της Ελλάδος του 1822, τον Νόμο της Επιδαύρου του 1823 και το Πολιτικόν Σύνταγμα της Ελλάδος του 1827. Όπως επισήμανε, αυτά τα κείμενα δεν ήταν απλές πολιτικές διακηρύξεις, αλλά ουσιαστικές προσπάθειες θεσμικής οργάνωσης ενός κράτους ελευθερίας, δικαίου και πολιτικής αυτονομίας.
Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε στη θεσμική παρακαταθήκη του Ρήγα Βελεστινλή, τον οποίο παρουσίασε ως πρόδρομο όχι μόνο της Εθνεγερσίας, αλλά και της συνταγματικής σκέψης του Νεότερου Ελληνισμού. Στη «Νέα Πολιτική Διοίκηση» και ειδικότερα στα «Δίκαια του Ανθρώπου», ο Ρήγας, όπως σημείωσε, αποτυπώνει με εντυπωσιακή ωριμότητα για την εποχή του τις βασικές αρχές της ισότητας, της ελευθερίας, της ασφάλειας, της ιδιοκτησίας, της ελευθερίας της γνώμης, της αξιοκρατίας, της λαϊκής συμμετοχής και, τελικά, του δικαιώματος αντίστασης απέναντι στην καταπίεση και την τυραννία.
Κατά τον κ. Παυλόπουλο, το νήμα αυτό περνά ευθέως στα επαναστατικά Συντάγματα. Στο Προσωρινόν Πολίτευμα της Ελλάδος του 1822 διακρίνεται ήδη ένας σαφώς φιλελεύθερος και δημοκρατικός πυρήνας, παρά τις αντιξοότητες της εποχής και τις πιέσεις της Ιεράς Συμμαχίας. Στο κείμενο αυτό κατοχυρώνονται, μεταξύ άλλων, η ισότητα ενώπιον του νόμου, η προστασία της ιδιοκτησίας, της τιμής και της ασφάλειας, καθώς και η αξιοκρατική πρόσβαση στα δημόσια αξιώματα, με τη χαρακτηριστική διατύπωση ότι μόνη πηγή τιμής και αξιώματος είναι «η αξιότης εκάστου».
Ακόμη πιο προωθημένο χαρακτήρισε τον Νόμο της Επιδαύρου του 1823, ο οποίος, όπως ανέφερε, διεύρυνε και εμβάθυνε την προστασία των δικαιωμάτων. Στάθηκε ιδίως σε μια ρύθμιση εξαιρετικά τολμηρή για τα διεθνή δεδομένα της εποχής: την κατάργηση της δουλείας εντός της ελληνικής επικράτειας. Η διατύπωση ότι «ούτε πωλείται, ούτε αγοράζεται άνθρωπος» και ότι κάθε δούλος που πατά ελληνικό έδαφος καθίσταται ελεύθερος, αναδείχθηκε από τον κ. Παυλόπουλο ως μια κορυφαία ανθρωπιστική τομή, που φανερώνει πως ο Αγώνας του 1821 συνδεόταν όχι μόνο με την εθνική απελευθέρωση, αλλά και με έναν ευρύτερο πολιτισμικό και ηθικό προσανατολισμό.
Παράλληλα, επεσήμανε ότι ο Νόμος της Επιδαύρου ενίσχυσε και άλλες βασικές εγγυήσεις, όπως η ελευθερία της έκφρασης και του Τύπου, το δικαίωμα του αναφέρεσθαι, η προστασία κάθε ανθρώπου που βρίσκεται εντός της επικράτειας, αλλά και οι πρώτες εγγυήσεις του φυσικού δικαστή και της δίκαιης δίκης. Κατά την αποτίμησή του, πρόκειται για ένα κείμενο που αποδεικνύει ότι οι αγωνιζόμενοι Έλληνες είχαν ήδη πλήρη επίγνωση της ανάγκης να θεμελιώσουν την ελευθερία τους πάνω σε στέρεες συνταγματικές βάσεις.
Ως κορύφωση αυτής της πορείας παρουσίασε το Πολιτικόν Σύνταγμα της Ελλάδος του 1827, το περίφημο Σύνταγμα της Τροιζήνας, το οποίο χαρακτήρισε ως ένα από τα αρτιότερα συνταγματικά κείμενα της ελληνικής ιστορίας. Εκεί, όπως τόνισε, κατοχυρώνεται ρητά η αρχή ότι η κυριαρχία ενυπάρχει στο Έθνος και ότι κάθε εξουσία πηγάζει από αυτό και υπάρχει υπέρ αυτού. Στο ίδιο κείμενο ενσωματώνονται πιο ώριμα και πιο ολοκληρωμένα θεμελιώδη δικαιώματα, όπως η προσωπική ελευθερία, η μη αναδρομικότητα του νόμου, η απαγόρευση βασάνων και δημεύσεων, η προστασία της ιδιοκτησίας με προηγούμενη αποζημίωση σε περίπτωση απαλλοτρίωσης, η ελευθερία του Τύπου, το τεκμήριο αθωότητας, η απαγόρευση διπλής δίωξης για το ίδιο αδίκημα και η ανεξιθρησκία.
Ο κ. Παυλόπουλος έδωσε ιδιαίτερο βάρος και στη συμβολική αλλά ουσιαστική απαγόρευση απονομής τίτλων ευγενείας, υπογραμμίζοντας ότι το επαναστατημένο ελληνικό έθνος επιδίωκε να απορρίψει κάθε κατάλοιπο φεουδαρχικής ή δεσποτικής νοοτροπίας και να οικοδομήσει μια πολιτεία ισότητας και δημοκρατικής νομιμοποίησης.
Στο καταληκτικό μέρος της ομιλίας του, ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας υπογράμμισε ότι τα ιστορικά τεκμήρια αποδεικνύουν με σαφήνεια πως το 1821 δεν ήταν μόνο μια εθνική εξέγερση, αλλά και μια συνειδητή πολιτειακή και θεσμική επανάσταση. Οι Έλληνες του Αγώνα, επηρεασμένοι από τον Διαφωτισμό, τη Γαλλική Επανάσταση, την αμερικανική εμπειρία και το έργο του Ρήγα, επεδίωξαν να συγκροτήσουν ένα κράτος ελευθερίας, δικαιωμάτων και δημοκρατίας, πριν ακόμη αυτό αποκτήσει διεθνή νομική υπόσταση.
Ωστόσο, δεν παρέλειψε να σημειώσει και τη σκοτεινή πλευρά αυτής της διαδρομής: ότι το υψηλό αυτό δημοκρατικό και φιλελεύθερο όραμα συχνά προσέκρουσε στη γνωστή ελληνική παθογένεια της διχόνοιας και του διχασμού. Γι’ αυτό, όπως άφησε να εννοηθεί, πολλά από τα Συντάγματα εκείνης της εποχής έμειναν σε μεγάλο βαθμό «γράμμα κενό», όχι επειδή υστερούσαν ως κείμενα, αλλά επειδή δεν βρήκαν το αντίστοιχο πολιτικό και κοινωνικό έδαφος για να εφαρμοστούν ουσιαστικά.
Η παρέμβαση του Προκοπίου Παυλόπουλου λειτούργησε έτσι ως μια ισχυρή υπενθύμιση ότι η ελληνική ελευθερία δεν γεννήθηκε μόνο στα πεδία των μαχών, αλλά και μέσα από ένα φιλόδοξο και βαθιά πολιτικό σχέδιο συνταγματικής συγκρότησης. Με άλλα λόγια, το 1821 δεν γέννησε μόνο ένα έθνος που πολεμούσε· γέννησε και ένα έθνος που ήθελε να κυβερνηθεί με νόμους, θεσμούς και δικαιώματα.