Επιμέλεια: Γιάννης Πεγειώτης
Το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ δεν συνιστά απλώς μια ακόμη γεωπολιτική ή ενεργειακή αναταραχή. Σύμφωνα με τον ανθρωπιστικό βραχίονα του ΟΗΕ, πρόκειται για εξέλιξη που απειλεί να πυροδοτήσει μια νέα, τεράστια ανθρωπιστική κρίση, με συνέπειες που δεν θα περιοριστούν στη Μέση Ανατολή, αλλά θα χτυπήσουν χώρες γεωγραφικά απομακρυσμένες από την πολεμική ζώνη, ιδίως εκείνες που ήδη ζουν στο όριο της επιβίωσης.
Ο Τομ Φλέτσερ, Βοηθός Γενικός Γραμματέας Ανθρωπιστικών Υποθέσεων και Συντονιστής Έκτακτης Βοήθειας του ΟΗΕ, απηύθυνε αγωνιώδη έκκληση για την απρόσκοπτη και ασφαλή διέλευση ανθρωπιστικών προμηθειών μέσω του Στενού του Ορμούζ, προειδοποιώντας ότι οι συνέπειες του πολέμου στη Μέση Ανατολή δεν σταματούν στην πρώτη γραμμή. Όπως τονίζει, πέρα από το άμεσο πλήγμα στους αμάχους, η σύγκρουση εξαπλώνει τα απόνερά της στις αγορές, στις θαλάσσιες και αεροπορικές μεταφορές, στο κόστος αποστολής και, τελικά, στις τιμές των τροφίμων και των φαρμάκων σε ολόκληρη την περιοχή και πολύ πέρα από αυτήν.
Η βασική προειδοποίηση του ΟΗΕ είναι ωμή: ο αντίκτυπος στο ανθρωπιστικό έργο που σώζει ζωές θα είναι τεράστιος. Ήδη, όπως σημειώνεται, οι τιμές των καυσίμων έχουν εκτοξευθεί, αυξάνοντας το παγκόσμιο κόστος μεταφοράς, ενώ οι διακοπές στις πτήσεις και στις θαλάσσιες οδούς έχουν αρχίσει να επιβραδύνουν την κίνηση αγαθών και προσωπικού. Το αποτέλεσμα είναι πως κρίσιμες ανθρωπιστικές αποστολές κινδυνεύουν να καθυστερήσουν έως και έξι μήνες, την ώρα που οι παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού βρίσκονται ήδη υπό αφόρητη πίεση.
Στο επίκεντρο της ανησυχίας βρίσκεται η σχεδόν παράλυση της κυκλοφορίας μέσω του Πορθμού του Ορμούζ, ενός από τους σημαντικότερους εμπορικούς διαδρόμους του πλανήτη. Όταν τα πλοία παύουν να διέρχονται από αυτό το πέρασμα, οι επιπτώσεις μεταδίδονται ακαριαία: τρόφιμα, φάρμακα, λιπάσματα και άλλες ζωτικές προμήθειες γίνονται δυσκολότερα στη μεταφορά και πολύ ακριβότερα στην παράδοση. Αυτό δεν είναι μια αφηρημένη απειλή, αλλά μια εξέλιξη που χτυπά πρώτα όσους είναι ήδη γονατισμένοι.
Ο ίδιος ο Φλέτσερ έχει καταστήσει σαφές ότι οι ανθρωπιστικές αλυσίδες εφοδιασμού είναι εξαιρετικά εύθραυστες. Όταν κλείνουν οι διαδρομές και ανεβαίνει το κόστος, η βοήθεια που μπορεί να προσφερθεί συρρικνώνεται δραματικά. Και, όπως συμβαίνει πάντα, εκείνοι που πληρώνουν πρώτοι το τίμημα είναι οι πιο φτωχοί, οι πιο αδύναμοι, οι πιο ξεχασμένοι.
Τα πρώτα στοιχεία που παρουσιάστηκαν στον ΟΗΕ είναι ήδη αποκαλυπτικά. Στη Γάζα, η τιμή του αλευριού έχει αυξηθεί κατά 270%, ενώ σε παγκόσμιο επίπεδο το κόστος αποστολής καταγράφεται αυξημένο κατά 16% σε σχέση με την ίδια περίοδο πέρυσι. Την ίδια ώρα, οι διαταραχές στις θαλάσσιες οδούς απειλούν να τινάξουν στον αέρα τη ροή βοήθειας προς κρίσιμες περιοχές σε όλο τον κόσμο.
Ιδιαίτερη βαρύτητα έχει και η έκθεση της UNCTAD, η οποία χαρακτηρίζει τα Στενά του Ορμούζ «ζωτικό πέρασμα για το παγκόσμιο εμπόριο». Σύμφωνα με τα πρώτα συμπεράσματα της ανάλυσης, οι διελεύσεις πλοίων από το Στενό έχουν σχεδόν καταρρεύσει: από μέσο όρο 129 πλοίων ημερησίως τον Φεβρουάριο, πλέον καταγράφονται μόλις ελάχιστες ημερήσιες διελεύσεις μετά την κλιμάκωση. Αυτό σημαίνει ότι ένας από τους βασικούς πνεύμονες του παγκόσμιου εμπορίου ασφυκτιά.
Και οι συνέπειες δεν αφορούν μόνο το πετρέλαιο. Από το Στενό διέρχονται περίπου το ένα τέταρτο του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου πετρελαίου, αλλά και κρίσιμοι όγκοι υγροποιημένου φυσικού αερίου, προϊόντων διύλισης, χημικών και λιπασμάτων. Τα λιπάσματα, ειδικά, αποτελούν κλειδί για την αγροτική παραγωγή πολλών φτωχών χωρών. Αν η ροή τους διακοπεί ή ακριβύνει υπέρμετρα, το πλήγμα δεν θα φανεί μόνο στα λιμάνια ή στις χρηματαγορές, αλλά στα χωράφια, στη σοδειά και τελικά στο πιάτο εκατομμυρίων ανθρώπων.
Η ανάλυση της UNCTAD δείχνει ότι από το Ορμούζ περνά το 38% του θαλάσσιου εμπορίου αργού πετρελαίου, το 29% του υγροποιημένου αερίου πετρελαίου, το 19% του υγροποιημένου φυσικού αερίου, το 19% των προϊόντων διύλισης, το 13% των χημικών – συμπεριλαμβανομένων των λιπασμάτων – ενώ ακόμη και φορτία εμπορευματοκιβωτίων και ξηρού χύδην φορτίου, μαζί με σιτηρά, εξαρτώνται από τη λειτουργία αυτού του περάσματος. Με απλά λόγια, δεν μιλάμε για μια περιφερειακή οδό, αλλά για αρτηρία του παγκόσμιου συστήματος τροφοδοσίας.
Εκεί ακριβώς εδράζεται και η μεγάλη ανθρωπιστική αγωνία. Τα τρόφιμα, τα φάρμακα και οι άλλες κρίσιμες προμήθειες που προορίζονται για περιοχές όπως η Ανατολική Αφρική και η υποσαχάρια Αφρική απειλούνται τώρα με καθυστερήσεις, ακρίβεια και ελλείψεις. Σε μια εποχή που ο λιμός καραδοκεί ήδη σε χώρες όπως η Σομαλία, μια τέτοια διαταραχή μπορεί να αποδειχθεί καταστροφική. Οι κοινωνίες που δεν έχουν αποθέματα, δημοσιονομικά περιθώρια ή ανθεκτικές υποδομές δεν μπορούν να απορροφήσουν ένα ακόμη σοκ αυτού του μεγέθους.
Ο ΟΗΕ προειδοποιεί επίσης ότι οι αναπτυσσόμενες και φτωχότερες οικονομίες είναι ιδιαίτερα εκτεθειμένες, καθώς το υψηλό χρέος και το αυξημένο κόστος δανεισμού περιορίζουν δραματικά την ικανότητά τους να αντέξουν νέες τιμολογιακές ανατιμήσεις. Με άλλα λόγια, το κλείσιμο των Στενών δεν θα κόψει μόνο εμπορεύματα, αλλά και ανάσες επιβίωσης.
Ο Φλέτσερ υπογραμμίζει ότι οι ανθρωπιστικές οργανώσεις προσπαθούν να προλάβουν το χάος: έχουν δημιουργήσει αποθέματα, ενεργοποιούν εναλλακτικές οδούς εφοδιασμού και εργάζονται αδιάκοπα για να κρατήσουν τη σωτήρια βοήθεια σε κίνηση. Ωστόσο, ξεκαθαρίζει ότι καμία πρόχειρη παράκαμψη δεν μπορεί να υποκαταστήσει τη σταθερή και ασφαλή διέλευση από έναν τόσο κρίσιμο διάδρομο. Για αυτό και απευθύνει σαφές μήνυμα σε όλα τα εμπλεκόμενα μέρη και σε όσους ασκούν επιρροή πάνω τους: πρέπει να επιτραπεί η ασφαλής διέλευση του ανθρωπιστικού φορτίου μέσω των Στενών του Ορμούζ.
Το βασικό συμπέρασμα είναι σκληρό αλλά καθαρό. Ο Τομ Φλέτσερ έχει δίκιο να προειδοποιεί για τραγικές ανθρωπιστικές συνέπειες. Το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ δεν απειλεί μόνο την ενέργεια, το εμπόριο ή τη ναυτιλία. Απειλεί να στερήσει από εκατομμύρια ανθρώπους το ψωμί, το φάρμακο, το καύσιμο για τις γεννήτριες, το λίπασμα για την καλλιέργεια, δηλαδή τα στοιχειώδη μέσα επιβίωσης. Και αυτό είναι το αληθινό μέγεθος της κρίσης: ένας πόλεμος στη Μέση Ανατολή μπορεί να γεννήσει λιμούς και κατάρρευση πολύ μακριά από τα πεδία των μαχών.