Επιμέλεια έρευνας: Γιάννης Πεγειώτης
Η κλιμάκωση του πολέμου και των εχθροπραξιών στη Μέση Ανατολή δεν περιορίζεται πλέον στις στρατιωτικές ή γεωπολιτικές της διαστάσεις. Απλώνεται με ταχύτητα στην παγκόσμια οικονομία και απειλεί να μετατραπεί σε μια νέα, τεράστια ανθρωπιστική κρίση, με βασικό θύμα τους πιο αδύναμους πληθυσμούς του πλανήτη. Το Παγκόσμιο Επισιτιστικό Πρόγραμμα των Ηνωμένων Εθνών προειδοποιεί ότι, αν η σύγκρουση συνεχιστεί και η αποσταθεροποίηση στην περιοχή βαθύνει, η παγκόσμια επισιτιστική ανασφάλεια μπορεί να φτάσει μέσα στο 2026 σε επίπεδα-ρεκόρ.
Η εικόνα που δίνει η νέα ανάλυση του WFP είναι ζοφερή. Σχεδόν 45 εκατομμύρια επιπλέον άνθρωποι ενδέχεται να βρεθούν αντιμέτωποι με οξεία επισιτιστική ανασφάλεια ή και χειρότερες συνθήκες, εφόσον ο πόλεμος δεν τερματιστεί ως τα μέσα του έτους και οι τιμές του πετρελαίου παραμείνουν πάνω από τα 100 δολάρια το βαρέλι. Αν αυτό συμβεί, θα προστεθούν στους ήδη 318 εκατομμύρια ανθρώπους που σήμερα ζουν μέσα στην επισιτιστική ανασφάλεια.
Η προειδοποίηση αυτή φέρνει ξανά στη μνήμη το σοκ του 2022, όταν ο πόλεμος στην Ουκρανία προκάλεσε μια τεράστια κρίση κόστους ζωής και η παγκόσμια πείνα άγγιξε επίπεδα-ρεκόρ, με 349 εκατομμύρια ανθρώπους να πλήττονται. Σήμερα, το πεδίο της σύγκρουσης δεν είναι ο παγκόσμιος σιτοβολώνας, αλλά ένας από τους σημαντικότερους ενεργειακούς κόμβους του πλανήτη. Ωστόσο, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι ανάλογο, επειδή η ενέργεια και τα τρόφιμα είναι αλληλένδετα: όταν ανεβαίνει το κόστος της ενέργειας, ανεβαίνει και το κόστος παραγωγής, μεταφοράς και διανομής τροφίμων.
Αυτό σημαίνει ότι εκατομμύρια οικογένειες, που σήμερα μετά βίας καταφέρνουν να εξασφαλίζουν ένα στοιχειώδες γεύμα, μπορεί πολύ σύντομα να βρεθούν μπροστά σε μια σκληρή πραγματικότητα: να μην μπορούν να αγοράσουν ούτε τα απολύτως απαραίτητα. Ο Αναπληρωτής Εκτελεστικός Διευθυντής και COO του WFP, Καρλ Σκάου, προειδοποίησε ότι αν η σύγκρουση συνεχιστεί, οι κραδασμοί θα περάσουν σε ολόκληρο τον πλανήτη και οι πρώτοι που θα πληγούν θα είναι εκείνοι που ήδη ζουν στο χείλος της οικονομικής καταστροφής. Χωρίς επαρκή χρηματοδότηση για ανθρωπιστική απάντηση, είπε, η κατάσταση μπορεί να εξελιχθεί σε καταστροφή για εκατομμύρια ανθρώπους.
Η επιδείνωση δεν είναι θεωρητική. Η ουσιαστική στασιμότητα της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ και οι αυξανόμενοι κίνδυνοι στην Ερυθρά Θάλασσα έχουν ήδη αρχίσει να αυξάνουν το κόστος της ενέργειας, των καυσίμων και των λιπασμάτων. Και όταν αυξάνονται τα λιπάσματα και τα καύσιμα, αυξάνεται αυτομάτως και το κόστος ολόκληρης της αλυσίδας τροφίμων. Έτσι, η κρίση ξεπερνά τη Μέση Ανατολή και χτυπά τις πιο φτωχές και εξαρτημένες οικονομίες της Αφρικής και της Ασίας.
Σύμφωνα με την ανάλυση του WFP, οι πιο ευάλωτες περιοχές είναι εκείνες που εξαρτώνται έντονα από εισαγωγές τροφίμων και καυσίμων. Στη Δυτική και Κεντρική Αφρική προβλέπεται αύξηση 21% στον αριθμό όσων θα βρεθούν σε οξεία επισιτιστική ανασφάλεια. Στην Ανατολική και Νότια Αφρική η αύξηση υπολογίζεται στο 17,7%, ενώ στην Ασία φτάνει στο 24%, ποσοστό που αποτυπώνει το εύρος του επερχόμενου πλήγματος.
Πιο αναλυτικά, στην Ασία, από τις 10 χώρες που εξετάστηκαν, 9,1 εκατομμύρια άνθρωποι επιπλέον μπορεί να βρεθούν σε οξεία επισιτιστική ανασφάλεια. Στην Ανατολική και Νότια Αφρική, σε 16 χώρες, ο αριθμός αυτός φτάνει τα 17,7 εκατομμύρια. Στη Δυτική και Κεντρική Αφρική, σε 12 χώρες, οι επιπλέον πληττόμενοι μπορεί να αγγίξουν τα 10,4 εκατομμύρια. Στη Μέση Ανατολή και Βόρεια Αφρική, σε 12 χώρες, η αύξηση αντιστοιχεί σε 5,2 εκατομμύρια ανθρώπους, ενώ στη Λατινική Αμερική και την Καραϊβική υπολογίζονται 2,2 εκατομμύρια επιπλέον άνθρωποι σε καθεστώς οξείας επισιτιστικής ανασφάλειας.
Τα παραδείγματα που δίνει το Παγκόσμιο Επισιτιστικό Πρόγραμμα είναι αποκαλυπτικά. Το Σουδάν εισάγει περίπου το 80% του σιταριού που καταναλώνει. Μια νέα αύξηση στην τιμή αυτού του βασικού αγαθού θα σπρώξει ακόμα περισσότερες οικογένειες στην πείνα. Στη Σομαλία, μια χώρα ήδη εξαντλημένη από τη βαριά ξηρασία, οι τιμές ορισμένων βασικών προϊόντων έχουν ήδη αυξηθεί τουλάχιστον κατά 20% από την έναρξη της κρίσης, σύμφωνα με τοπικές αναφορές. Και οι δύο χώρες έχουν ήδη γνωρίσει τα τελευταία χρόνια συνθήκες λιμού. Άρα, δεν μιλάμε για μια θεωρητική απειλή, αλλά για κοινωνίες που βρίσκονται ξανά στα πρόθυρα ανθρωπιστικής κατάρρευσης.
Το πιο ανησυχητικό είναι ότι αυτή η απειλή έρχεται τη στιγμή που το ίδιο το WFP αντιμετωπίζει σοβαρά χρηματοδοτικά ελλείμματα. Οι ελλείψεις αυτές έχουν αναγκάσει το πρόγραμμα να ιεραρχεί αυστηρά ποιους και πού μπορεί να βοηθήσει, αφήνοντας ήδη πίσω πληθυσμούς που έχουν άμεση ανάγκη. Αν οι επισιτιστικές ανάγκες αυξηθούν και δεν συνοδευτούν από αύξηση των διαθέσιμων πόρων, τότε ορισμένες από τις πιο αδύναμες χώρες του κόσμου μπορεί να βρεθούν μπροστά σε καταστάσεις πραγματικής κατάρρευσης.
Η τεχνική μεθοδολογία της πρόβλεψης δείχνει και το βάθος του κινδύνου. Οι αναλυτές του WFP υπολόγισαν αρχικά πόσοι άνθρωποι δεν μπορούσαν ήδη, πριν από την κρίση, να εξασφαλίσουν μια στοιχειωδώς επαρκή διατροφή 2.100 θερμίδων την ημέρα. Στη συνέχεια μοντελοποίησαν ένα παρατεταμένο σοκ στις τιμές του πετρελαίου στα 100 δολάρια το βαρέλι, το οποίο αυξάνει τα έξοδα μεταφοράς και άρα τις παγκόσμιες τιμές των τροφίμων. Με βάση την εξάρτηση κάθε χώρας από εισαγόμενα τρόφιμα και ενέργεια, υπολόγισαν εκ νέου πόσοι άνθρωποι θα αδυνατούν πλέον να εξασφαλίσουν αυτή τη βασική διατροφή. Η διαφορά αυτών των δύο μεγεθών είναι η προβλεπόμενη αύξηση της οξείας επισιτιστικής ανασφάλειας.
Το συμπέρασμα είναι αμείλικτο: ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή δεν απειλεί μόνο την περιφερειακή σταθερότητα ούτε μόνο τις διεθνείς αγορές ενέργειας. Απειλεί άμεσα το δικαίωμα εκατομμυρίων ανθρώπων στο ψωμί, στο φαγητό, στην επιβίωση. Και μάλιστα σε μια περίοδο κατά την οποία ο κόσμος έχει ήδη εξαντληθεί από διαδοχικές κρίσεις: πόλεμοι, πανδημία, πληθωρισμός, κλιματική αλλαγή, ξηρασίες, μεταναστευτικές ροές και αδύναμα κράτη.
Το Παγκόσμιο Επισιτιστικό Πρόγραμμα, ο μεγαλύτερος ανθρωπιστικός οργανισμός στον κόσμο στον τομέα της επισιτιστικής βοήθειας, εκπέμπει σήμα κινδύνου. Προειδοποιεί ότι χωρίς συντονισμένη, επαρκώς χρηματοδοτημένη και βασισμένη σε αρχές ανθρωπιστική δράση, η νέα αυτή γεωπολιτική κρίση μπορεί να μετατραπεί σε κύμα παγκόσμιας πείνας. Και τότε, το τίμημα δεν θα μετριέται μόνο σε βαρέλια πετρελαίου ή δείκτες αγορών, αλλά σε ανθρώπινες ζωές.