Τι είναι αυτό που κάνει έναν λαό να σηκώνει το κεφάλι ψηλά; Η οικονομική ισχύς, οι θεσμοί, η ελευθερία, ή κάτι πιο βαθύ και βιωματικό; Σε αυτό ακριβώς επιχείρησε να απαντήσει μεγάλη έρευνα του Pew Research Center, με περισσότερους από 30.000 συμμετέχοντες σε 25 χώρες, ρωτώντας τους πολίτες –με ανοιχτές απαντήσεις, «με δικά τους λόγια»– τι τους κάνει να νιώθουν περήφανοι για τη χώρα τους.
Η Ελλάδα, σύμφωνα με τα ευρήματα, ξεχωρίζει καθαρά: η εθνική υπερηφάνεια δεν «πατά» πρωτίστως στην τρέχουσα ισχύ, στην οικονομία ή στην εικόνα του πολιτικού συστήματος. Πατά σε δύο παλιές, σταθερές κολόνες: Ιστορία και κοινωνική ταυτότητα.
Πρώτοι στην υπερηφάνεια για την Ιστορία
Η πιο ηχηρή ελληνική «απάντηση» είναι η Ιστορία. Το 37% των Ελλήνων αναφέρει την ιστορική κληρονομιά ως βασική πηγή υπερηφάνειας – ποσοστό που, στην έρευνα, εμφανίζεται ως το υψηλότερο ανάμεσα στις 25 χώρες.
Οι αναφορές κινούνται από την αρχαία πολιτισμική κληρονομιά και τον ρόλο της χώρας στη δημοκρατία και τη φιλοσοφία, μέχρι τους νεότερους αγώνες, όπως η Επανάσταση του 1821, ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος και οι «θυσίες των προγόνων». Το μοτίβο είναι σαφές: για τους Έλληνες, η Ιστορία δεν είναι «επικοινωνιακό αφήγημα» αλλά στοιχείο ταυτότητας, μια αίσθηση συνέχειας που λειτουργεί σαν άγκυρα σε δύσκολους καιρούς.
«Οι άνθρωποι μας»: φιλοξενία, ζεστασιά, καλοσύνη
Δεύτερη ισχυρότερη πηγή υπερηφάνειας είναι οι ίδιοι οι πολίτες. Το 31% εστιάζει σε χαρακτηριστικά όπως φιλοξενία, ζεστασιά και καλοσύνη. Η κοινωνική εικόνα, δηλαδή, προηγείται της «κρατικής εικόνας» — κάτι που ταιριάζει με μια ευρύτερη κατηγορία χωρών όπου η υπερηφάνεια δεν δένεται τόσο με θεσμούς όσο με «το ποιοι είμαστε».
Ενδιαφέρον στοιχείο, με σαφές πολιτικοκοινωνικό αποτύπωμα: αρκετές απαντήσεις συνδέουν την υπερηφάνεια με τη μαζική συμμετοχή πολιτών σε διαδηλώσεις γύρω από τη διαχείριση της τραγωδίας των Τεμπών, καθώς η έρευνα έγινε κοντά στη δεύτερη επέτειο. Για ένα τμήμα της κοινωνίας, η ενεργός στάση μεταφράζεται σε συλλογική αξιοπρέπεια.
Φύση και γεωγραφία: «ήλιος, θάλασσα, ομορφιά»
Τρίτος «πυλώνας» είναι ο τόπος. Το 15% δηλώνει περήφανο για τη γεωγραφία και το φυσικό περιβάλλον: «ήλιος», «θάλασσα», «ομορφιά της πατρίδας». Δεν είναι μια τεχνική υπερηφάνεια για επιδόσεις, αλλά μια υπερηφάνεια της καθημερινής εμπειρίας – το τοπίο ως κομμάτι της αυτοεικόνας.
Το «καμπανάκι»: σχεδόν 1 στους 5 λέει «δεν είμαι περήφανος»
Η έρευνα δεν καταγράφει μόνο αυτό που ενώνει, αλλά και αυτό που βαραίνει. Το 19% των Ελλήνων δηλώνει ότι δεν είναι καθόλου περήφανο ή εκφράζει σαφή κριτική για τη χώρα. Αντίστοιχα ποσοστά εμφανίζονται και σε άλλες χώρες (όπως Ουγγαρία, Ισπανία, Ην. Βασίλειο, ΗΠΑ), με κοινά μοτίβα: δυσαρέσκεια για την πολιτική ηγεσία, οικονομική πίεση, προβληματισμός για τη λειτουργία της δημοκρατίας.
Για την Ελλάδα, αυτό αποκτά ειδικό βάρος λόγω του κλίματος των τελευταίων ετών: ισχυρή πόλωση, κόπωση, και ένα αίσθημα ότι η καθημερινότητα δεν «δικαιώνει» τις προσδοκίες.
Η ελληνική ιδιαιτερότητα στο διεθνές κάδρο
Στο διεθνές συγκριτικό πλαίσιο, άλλοι λαοί δηλώνουν υπερηφάνεια για διαφορετικούς λόγους: πολιτικό σύστημα, ελευθερίες, οικονομία, τέχνες ή γαστρονομία. Η Ελλάδα, αντίθετα, δεν βάζει στην κορυφή ούτε την οικονομία ούτε τους θεσμούς. Βάζει τη διαχρονία: Ιστορία και κοινωνική ταυτότητα.
Και εδώ είναι το πολιτικό συμπέρασμα που δεν σηκώνει ωραιοποίηση: το ότι αντλούμε υπερηφάνεια κυρίως από το παρελθόν είναι δύναμη, αλλά ταυτόχρονα δείχνει και το κενό του παρόντος. Η Ιστορία λειτουργεί ως σταθερός πυλώνας. Το ζητούμενο είναι να μη μείνει ο μοναδικός.