Με καθαρά θεσμικό λόγο και έντονες αιχμές για τις «προσχηματικές αναθεωρήσεις», ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας και συνταγματολόγος Προκόπης Παυλόπουλος, σε συνέντευξή του στην Εφημερίδα των Συντακτών, αποδίδει την ανθεκτικότητα του Συντάγματος του 1975 σε έναν βασικό παράγοντα: ότι, για πρώτη φορά στη νεότερη ιστορία, οι συνταγματικοί κανόνες εφαρμόστηκαν «κατά κανόνα ικανοποιητικώς» και οι αναθεωρήσεις έγιναν με τήρηση των προβλεπόμενων διαδικασιών.
«Μακροβιότερο και πιο πλήρες» – και κυρίως: εφαρμόσιμο
Ο κ. Παυλόπουλος χαρακτηρίζει το ισχύον Σύνταγμα «μακροβιότερο και πιο πλήρες» της συνταγματικής μας ιστορίας και σημειώνει ότι από το 1975 και μετά ζούμε –με τις αναλογίες που επιβάλλει η ιστορία– την πιο ομαλή περίοδο «συνταγματικώς ρυθμισμένης διακυβέρνησης». Κατά την αποτίμησή του, η αξία του δεν είναι μόνο στην αρχιτεκτονική των διατάξεων, αλλά στη συνταγματική πρακτική: εφαρμογή, συνέχεια, θεσμική κανονικότητα.
Οι αναθεωρήσεις: «πετυχημένες» 2001–2008, προβληματικές 1986–2019
Στο ερώτημα ποιες αναθεωρήσεις θεωρεί επιτυχημένες, ο πρώην Πρόεδρος ξεχωρίζει ρητά εκείνες του 2001 και του 2008, υποστηρίζοντας ότι μόνο τότε τηρήθηκε όχι απλώς η διαδικασία αλλά και «το γράμμα και το πνεύμα» του άρθρου 110 (δηλαδή και οι ουσιαστικές προϋποθέσεις της αναθεώρησης).
Αντιθέτως, για τις αναθεωρήσεις του 1986 και του 2019 υποστηρίζει ότι, παρότι τηρήθηκαν οι διαδικαστικοί όροι, οι πλειοψηφίες «απομακρύνθηκαν» σε κάποιο βαθμό από τον θεσμικά οφειλόμενο σεβασμό του ρυθμιστικού πνεύματος.
-
Για το 1986 ο κ. Παυλόπουλος λέει ευθέως ότι οδήγησε σε κανονιστική απομείωση του ρόλου του Προέδρου της Δημοκρατίας και στην εμπέδωση ενός πρωθυπουργοκεντρικού συστήματος.
-
Για το 2019 θεωρεί κομβικό το ότι καταργήθηκε η αυξημένη πλειοψηφία που εξασφάλιζε συναινετική εκλογή Προέδρου και άνοιξε ο δρόμος να εκλέγεται ακόμη και με σχετική πλειοψηφία, άρα και από μια «περιστασιακή» κυβερνητική πλειοψηφία.
Με απλά λόγια: κατά την άποψή του, εκεί χάλασε μια παραδοσιακή θεσμική ισορροπία που κρατούσε τον θεσμό υπερκομματικό.
Η «Βουλή της μίας ημέρας»: δεν κόβει την αναθεώρηση στη μέση
Ιδιαίτερη σημασία έχει η απάντησή του για το σενάριο μιας «εφήμερης» Βουλής (αν δεν προκύψει κυβέρνηση μετά τις εκλογές). Ο κ. Παυλόπουλος υποστηρίζει ότι η αναθεωρητική διαδικασία δεν ματαιώνεται. Με τελεολογική ερμηνεία του άρθρου 110, εξηγεί ότι η δεύτερη φάση της αναθεώρησης πρέπει να συνεχιστεί από τη Βουλή που θα μπορεί να ολοκληρώσει το έργο, ώστε να μη διακοπεί μια διαδικασία που έχει ήδη θεσμικά εκκινήσει. Το σκεπτικό του είναι σαφές: η αναθεώρηση γίνεται σε δύο φάσεις για να έχει η τελική ρύθμιση «νωπή και γνήσια δημοκρατική νομιμοποίηση».
«Μία εξαετία και τέλος» για ΠτΔ; Αιχμές κατά του πρωθυπουργού
Για την πρόταση περί μίας και μοναδικής εξαετούς θητείας του Προέδρου της Δημοκρατίας, ο κ. Παυλόπουλος εμφανίζεται καχύποπτος και καθόλου αισιόδοξος για την κατεύθυνση μιας νέας αναθεώρησης. Θέτει δύο ερωτήματα-καρφιά:
-
Γιατί αυτό δεν συζητήθηκε επί δεκαετίες, όταν η πρακτική ήταν να ανανεώνεται η θητεία ενός επιτυχημένου ΠτΔ;
-
Ποιος ευθύνεται που μετά το 2019 ο ΠτΔ μπορεί να εκλεγεί από περιστασιακές πλειοψηφίες – άρα να γίνεται πιο εύκολα αντικείμενο μικροκομματικών παιχνιδιών;
Η ουσία της κριτικής του: δεν μπορείς να επικαλείσαι «υπερκομματικότητα» όταν έχεις ήδη αλλάξει τους όρους που την προστάτευαν.
Ηγεσία Δικαιοσύνης: «Δεν φταίει το Σύνταγμα, φταίνε οι κυβερνήσεις»
Για την πρόθεση αλλαγής του άρθρου 90 παρ. 5, ώστε να συμμετέχουν οι ίδιοι οι δικαστικοί λειτουργοί (π.χ. μέσω Ολομελειών των ανώτατων δικαστηρίων) στην επιλογή ηγεσίας, ο κ. Παυλόπουλος δεν απορρίπτει το θέμα, αλλά το γυρίζει ανάποδα: ρωτά γιατί παλαιότερα η κυβερνητική αρμοδιότητα δεν δημιουργούσε τόσο έντονη ανάγκη αλλαγής και γιατί, ακόμη και με τη νεότερη συμβουλευτική συμμετοχή των Ολομελειών, η κυβέρνηση αγνόησε επιδεικτικά τις προτάσεις τους στις τελευταίες κρίσεις. Με άλλα λόγια, βλέπει ομολογία αποτυχίας στην πράξη: αναθεώρηση όχι επειδή ο κανόνας είναι λάθος, αλλά επειδή εφαρμόζεται στραβά.
Άρθρο 86: «Ναι σε ριζική αναθεώρηση – έξω η Βουλή από τον καταλογισμό»
Για το άρθρο 86 περί ευθύνης υπουργών, ο πρώην Πρόεδρος κάνει μια ιστορική διευκρίνιση: το 2001 ήταν πρόοδος (διπλασιασμός προθεσμίας, αμιγώς δικαστική σύνθεση Ειδικού Δικαστηρίου). Όμως αποδείχθηκε ανεπαρκές εξαιτίας του τρόπου εφαρμογής και της άσκησης αρμοδιότητας από τη Βουλή. Προτείνει ριζική αλλαγή σε δύο άξονες:
-
πλήρη αποσύνδεση της Βουλής από τη διαδικασία καταλογισμού ποινικών ευθυνών υπουργών,
-
μεταφορά της αρμοδιότητας στον “φυσικό δικαστή”, όπως θα θεσμοθετηθεί.
Παράλληλα, ξεκαθαρίζει ότι μετά την αναθεώρηση του 2019, η κατάργηση της αποσβεστικής προθεσμίας και η καθιέρωση της κοινής παραγραφής ισχύουν από την έναρξη ισχύος της συνταγματικής διάταξης, ανεξάρτητα από το πότε ψηφίζεται ο εκτελεστικός νόμος.
Μονιμότητα στο Δημόσιο: «Όχι συνταγματικός λαϊκισμός – εφαρμόστε ό,τι ήδη υπάρχει»
Στο ζήτημα της μονιμότητας, ο κ. Παυλόπουλος είναι κατηγορηματικός: θεωρεί υπερβολική τη συζήτηση περί κατάργησης. Υποστηρίζει ότι το άρθρο 103 παρ. 4 ήδη προβλέπει επαρκείς όρους και εγγυήσεις για απόλυση λόγω ανεπάρκειας ή πειθαρχικών λόγων, ενώ υπενθυμίζει ότι υπάρχει ήδη διαφορετικό καθεστώς για υπαλλήλους αορίστου χρόνου (άρθρο 103 παρ. 8). Για την αξιολόγηση λέει επίσης «όχι άλλη συνταγματολογία για τα μάτια του κόσμου»: ρυθμίζεται ήδη, αρκεί να εφαρμοστεί σωστά και να εκσυγχρονιστεί η εκτελεστική νομοθεσία όπου χρειάζεται.
Το κεντρικό μήνυμα: «Μην αναθεωρείτε επειδή δεν εφαρμόζετε»
Η γραμμή Παυλόπουλου διατρέχει όλη τη συνέντευξη: το πρόβλημα στην Ελλάδα δεν είναι ότι το Σύνταγμα έχει κενά, αλλά ότι συχνά το πολιτικό σύστημα δεν σέβεται την ουσία του. Και τότε, αντί να διορθώνει την πράξη, ψάχνει σωσίβιο στην αναθεώρηση. Αυτό, κατά τον ίδιο, οδηγεί σε «προσχηματική και διόλου ορθολογική» αναθεώρηση.