Η κρίση με το Ιράν έχει πλέον μετατραπεί από μια περιφερειακή σύγκρουση σε έναν παράγοντα που αναδιαμορφώνει τις παγκόσμιες ισορροπίες, και ιδιαίτερα τη σχέση ΗΠΑ-Ιαπωνίας. Η επίσκεψη της Ιαπωνίδας πρωθυπουργού Σανάε Τακαΐτσι στην Ουάσιγκτον επιβεβαίωσε ότι το Τόκιο βρίσκεται αντιμέτωπο με μια διπλή πρόκληση: ενεργειακή ασφάλεια και στρατηγική αβεβαιότητα.
Η ίδια η συνάντηση με τον Ντόναλντ Τραμπ ανέδειξε τις αντιφάσεις της συμμαχίας. Από τη μία πλευρά, ο Αμερικανός πρόεδρος εξήρε τη συμβολή της Ιαπωνίας και επανέλαβε τη σημασία της συνεργασίας. Από την άλλη, επανέφερε τις πιέσεις για μεγαλύτερη συμμετοχή του Τόκιο στην ασφάλεια του Περσικού Κόλπου.
Μια στιγμή που αποκάλυψε τις πραγματικές εντάσεις
Η πιο αποκαλυπτική στιγμή της συνάντησης δεν ήταν στρατηγική αλλά συμβολική.
Όταν ρωτήθηκε γιατί οι ΗΠΑ δεν ενημέρωσαν τους συμμάχους τους πριν από τα πλήγματα στο Ιράν, ο Τραμπ απάντησε ότι αυτό έγινε για λόγους αιφνιδιασμού και πρόσθεσε:
«Ποιος ξέρει καλύτερα από την Ιαπωνία τι σημαίνει αιφνιδιασμός; Γιατί δεν μου είπατε για το Περλ Χάρμπορ;»
Η αναφορά αυτή, μπροστά στην Ιαπωνίδα πρωθυπουργό, προκάλεσε εμφανή αμηχανία. Η Τακαΐτσι αντέδρασε συγκρατημένα, με εμφανή δυσφορία, χωρίς όμως να κλιμακώσει την ένταση.
Το περιστατικό, πέρα από μια ατυχή δήλωση, ανέδειξε κάτι βαθύτερο:
τη μετατόπιση της αμερικανικής διπλωματίας προς ένα πιο απρόβλεπτο και προσωποκεντρικό ύφος και τα όρια της ιαπωνικής στρατηγικής προσαρμογής σε αυτό.
Η ενεργειακή κρίση ως καταλύτης
Η πραγματική πίεση, ωστόσο, προέρχεται από την ενέργεια. Η κρίση στα Στενά του Ορμούζ έχει διαταράξει σοβαρά τη ροή πετρελαίου, πλήττοντας ιδιαίτερα την Ιαπωνία, η οποία εξαρτάται σχεδόν πλήρως από εισαγωγές από τη Μέση Ανατολή.
Η κυβέρνηση Τακαΐτσι έχει ήδη προχωρήσει:
-
σε απελευθέρωση στρατηγικών αποθεμάτων,
-
σε επιδοτήσεις καυσίμων,
-
και σε αναζήτηση εναλλακτικών ενεργειακών πηγών.
Παράλληλα, η επίσκεψη στις ΗΠΑ άνοιξε τη συζήτηση για στενότερη ενεργειακή συνεργασία και πιθανή αύξηση των εισαγωγών αμερικανικού πετρελαίου.
Στρατηγική πίεση και συνταγματικοί περιορισμοί
Το βασικό δίλημμα της Ιαπωνίας παραμένει: πώς να στηρίξει τον βασικό της σύμμαχο χωρίς να υπερβεί τους συνταγματικούς της περιορισμούς.
Παρά τις αμερικανικές πιέσεις, η Τακαΐτσι ξεκαθάρισε ότι δεν υπάρχουν σχέδια αποστολής ναυτικών δυνάμεων στη Μέση Ανατολή, επιμένοντας ότι οποιαδήποτε συμμετοχή πρέπει να παραμείνει εντός του ειρηνιστικού πλαισίου της χώρας.
Η στάση αυτή αντικατοπτρίζει μια βαθύτερη πραγματικότητα: η Ιαπωνία καλείται να λειτουργήσει ως στρατηγικός εταίρος, χωρίς όμως να διαθέτει πλήρη στρατιωτική αυτονομία.
Η σκιά της Κίνας
Παρά την κυριαρχία του Ιράν στην ατζέντα, η Κίνα παραμένει το βαθύτερο στρατηγικό ζήτημα.
Η ανησυχία στο Τόκιο εντείνεται από το ενδεχόμενο ανακατανομής αμερικανικών δυνάμεων προς τη Μέση Ανατολή, κάτι που θα αποδυνάμωνε την αποτροπή έναντι του Πεκίνου.
Η Ιαπωνία επιταχύνει την αύξηση των αμυντικών δαπανών, τις συνεργασίες με «μεσαίες δυνάμεις» και τη διαφοροποίηση κρίσιμων εφοδιαστικών αλυσίδων.
Ένα νέο στάδιο για τη συμμαχία ΗΠΑΙαπωνίας
Η επίσκεψη της Τακαΐτσι επιβεβαίωσε ότι η συμμαχία εισέρχεται σε μια νέα φάση. Δεν πρόκειται πλέον για μια σταθερή, προβλέψιμη σχέση, αλλά για μια πιο σύνθετη και συχνά αμφίσημη συνεργασία.
Το επεισόδιο με το Περλ Χάρμπορ λειτούργησε ως συμβολική υπενθύμιση αυτής της μετάβασης: ακόμη και οι πιο στενές συμμαχίες μπορούν να δοκιμαστούν όταν αλλάζει το πολιτικό ύφος και η στρατηγική προτεραιότητα της υπερδύναμης.
Για την Ιαπωνία, το συμπέρασμα είναι σαφές:
ένας πόλεμος στον οποίο δεν συμμετέχει μπορεί να καθορίσει το μέλλον της και ένας σύμμαχος στον οποίο βασίζεται ίσως να μην είναι πλέον πλήρως προβλέψιμος.