Μια διαφορετική, σχεδόν αποκαλυπτική πλευρά του Ιωάννη Μάζη γνώρισε το κοινό του Peloponnisos FM, σε μια παρέμβαση που δεν περιορίστηκε στη γεωπολιτική, αλλά άνοιξε τη συζήτηση προς την τέχνη, τη δημιουργία, την αλήθεια, ακόμη και την ίδια τη φύση της ανθρώπινης σκέψης.
Ο γνωστός καθηγητής μίλησε με αφορμή την τιμητική εκδήλωση για το λογοτεχνικό και εικαστικό του έργο στην Πάτρα, όμως η συνομιλία εξελίχθηκε σε μια βαθύτερη κατάθεση για τη σχέση επιστήμης και τέχνης, για τα όρια της βεβαιότητας και για τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος προσπαθεί να πλησιάσει την αλήθεια.
Ο Ιωάννης Μάζης ξεκαθάρισε από νωρίς ότι για τον ίδιο δεν υπάρχει ουσιαστικός διαχωρισμός ανάμεσα στην επιστήμη και την τέχνη, όταν και οι δύο πηγάζουν από εσωτερική ανάγκη. Όπως είπε, έφερε ο ίδιος τη γεωπολιτική ως μεθοδολογία στην Ελλάδα, γιατί ήθελε να ανακαλύψει την αλήθεια πίσω από τα επιφαινόμενα. Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο προσέγγισε και την τέχνη, την οποία περιέγραψε ως μια ακόμη απόπειρα να δει κανείς πίσω από όσα παράγει ο εκάστοτε πολιτισμός, τοπικός, εθνικός ή διεθνής. Για τον ίδιο, όταν κάτι αποτελεί ανάγκη, παύει να είναι δύσκολο. Γίνεται τρόπος ύπαρξης.
Στάθηκε ιδιαίτερα στην έννοια του βιώματος, τονίζοντας ότι χωρίς βίωμα δεν υπάρχει αληθινή τέχνη. Υπάρχει μόνο διακοσμητική. Με αυτή τη φράση έδωσε και το στίγμα όλης της τοποθέτησής του: η τέχνη δεν είναι για εκείνον στολίδι, ούτε συμπλήρωμα μιας επιστημονικής διαδρομής, αλλά χώρος αλήθειας, εφόσον αποτυπώνει κάτι βαθιά βιωμένο και ειλικρινές. Σε διαφορετική περίπτωση, εκφυλίζεται.
Ο Μάζης εξήγησε πως η επιστήμη και η τέχνη λειτουργούν όπως η αναπνοή, όταν πηγάζουν από πραγματική ανάγκη. Ταυτόχρονα, άσκησε κριτική στον δυτικό πολιτισμό για τον κατακερματισμό της γνώσης, λέγοντας ότι η υπερσυσσώρευση πληροφορίας έχει καταστήσει σχεδόν αδύνατη την ανάδυση του αναγεννησιακού ανθρώπου, του homo universalis, που θα μπορούσε να κινείται ταυτόχρονα σε τόσα διαφορετικά πεδία. Παρ’ όλα αυτά, ο ίδιος παραδέχθηκε πως αυτό που προσπαθεί είναι να ξαναβρεί εκείνα τα λίγα που μπορεί ακόμη να κάνει ένας άνθρωπος μόνος του, εντάσσοντάς τα ξανά στη σημερινή πραγματικότητα.
Όταν η συζήτηση πέρασε στο τι είναι πιο περίπλοκο, μια γεωπολιτική ανάλυση ή η καλλιτεχνική δημιουργία, η απάντησή του ήταν αποκαλυπτική. Επέμεινε ότι πιο σύνθετο είναι το δεύτερο. Η γεωπολιτική, όπως είπε, βασίζεται σε ποσοτικά και ποιοτικά δεδομένα, σε μαθηματικά μοντέλα και σε μεθόδους, όπως η συστημική γεωπολιτική ανάλυση που ο ίδιος έχει εισηγηθεί. Εφόσον υπάρχει η κατάλληλη βάση δεδομένων, μπορείς να παράγεις σοβαρή ερμηνεία. Η ψυχή, όμως, όπως τόνισε χαρακτηριστικά, δεν μαζεύεται εύκολα και ασφαλώς δεν χωρά σε ποσοτικά μοντέλα. Εκεί βρίσκεται το δυσκολότερο πεδίο.
Ακόμη πιο ουσιαστική ήταν η τοποθέτησή του για την τέχνη ως δύναμη ενόρασης. Ο Ιωάννης Μάζης είπε ότι η τέχνη έχει το μεγάλο πλεονέκτημα να ταξιδεύει ταχύτερα από το φως και να μην ανακόπτεται από αδράνειες. Κατά την εκτίμησή του, αυτή η ενόραση, που εμπεριέχεται στο ανθρώπινο πνεύμα, δεν πρόκειται ποτέ να υποκατασταθεί από την τεχνητή νοημοσύνη. Μάλιστα υποστήριξε ότι μέσω αυτής της ενόρασης προκύπτουν πολύτιμες διαισθήσεις, τις οποίες ο άνθρωπος αισθάνεται την ανάγκη να μοιραστεί με τους άλλους.
Παράλληλα, έσπευσε να επισημάνει και τον κίνδυνο. Όπως είπε, μπορεί κανείς να αγγίξει βαθύτερα την ψυχή του ανθρώπου μέσω της τέχνης απ’ ό,τι μέσω των επιχειρημάτων, κι αυτό ακριβώς είναι που την καθιστά και πιθανό εργαλείο προπαγάνδας. Γι’ αυτό, όπως υπογράμμισε, απαιτείται εντιμότητα. Η τέχνη, αλλά και η σκέψη γενικότερα, δεν πρέπει να υποτάσσονται ούτε σε πολιτικές αναγκαιότητες ούτε σε κατευθύνσεις συγκεκριμένων κέντρων. Ο δημιουργός πρέπει να παραμένει πιστός σε αυτό που πραγματικά στοχάζεται και σε αυτό που ειλικρινά θέλει να εκφράσει.
Σε μια από τις πιο χαρακτηριστικές στιγμές της συνέντευξης, ο καθηγητής μίλησε για τη γεωπολιτική ως «επιστήμη της αλήθειας» και εξήγησε γιατί ένας πραγματικός γεωπολιτικός αναλυτής είναι συχνά δυσάρεστος. Για να κάνεις, όπως είπε, αληθινή γεωπολιτική ανάλυση, πρέπει να παγώσεις τον εγκέφαλό σου, να αποβάλεις επιθυμίες, συμπάθειες, πολιτικές βουλήσεις και σκοπιμότητες. Αλλιώς δεν κάνεις ανάλυση, κάνεις προπαγάνδα. Με αυτή τη φράση έδωσε όχι μόνο τον επιστημολογικό του κώδικα, αλλά και μια ευθεία βολή σε όσους ντύνουν τις επιθυμίες τους με τον μανδύα της επιστήμης.
Ξεχωριστή βαρύτητα είχε και η συζήτηση για τη βεβαιότητα. Ο Μάζης υποστήριξε πως η πρώτη μεγάλη βεβαιότητα που κατέρρευσε στη ζωή του ήταν ακριβώς η πίστη στις βεβαιότητες. Ανέλυσε την έννοια μέσα από παραδείγματα της ιστορίας της επιστήμης, δείχνοντας ότι κάθε κυρίαρχο παράδειγμα μπορεί αργότερα να ανατραπεί από ένα νέο. Αυτό, όπως είπε, δεν σημαίνει ότι οι βεβαιότητες δεν είναι χρήσιμες στην καθημερινότητα, αλλά ότι πρέπει πάντα να αφήνουμε ανοιχτό το ενδεχόμενο της αναθεώρησης. Πρόκειται για μια θέση που φωτίζει και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται τη γνώση: όχι ως τελικό θρίαμβο, αλλά ως συνεχή πορεία αμφισβήτησης.
Στο σκέλος που αφορούσε τον πόλεμο στη Μέση Ανατολή, ο Ιωάννης Μάζης ήταν σαφής, αλλά προσεκτικός. Απέφυγε τις εύκολες προβλέψεις, τονίζοντας ότι για ασφαλή εκτίμηση θα έπρεπε να διαθέτει κανείς στοιχεία επιπέδου CIA και Mossad. Ωστόσο, ξεκαθάρισε πως πρόκειται για έναν πόλεμο που δεν τελειώνει εύκολα και ότι μετά το πέρας του όλη η περιοχή της Κεντρικής Ασίας, της Μέσης Ανατολής και της Μεσογείου θα έχει αποκτήσει εντελώς νέα μορφή. Σε αυτό το νέο περιβάλλον, η Ελλάδα, όπως υπογράμμισε, πρέπει να είναι έτοιμη να ενταχθεί, να εγγραφεί και να ανταποκριθεί.
Η συνομιλία ολοκληρώθηκε με έντονο φιλοσοφικό αποτύπωμα. Ο Μάζης μίλησε για την ανάγκη διαρκούς έρευνας, για την αποφυγή της μανιέρας, για την απόρριψη της ευκολίας και για την αξία του να παραμένει κανείς ανοιχτός στο νέο. Επέμεινε ότι η δημιουργία σε φέρνει πολύ κοντά στον Θεό, ενώ ταυτόχρονα υπενθύμισε ότι ο άνθρωπος που παύει να έχει στόχους παύει ουσιαστικά και να ζει.
Η παρέμβασή του στον Peloponnisos FM δεν ήταν μία ακόμη τυπική συνέντευξη ενός γεωπολιτικού αναλυτή. Ήταν μια παρέμβαση που έδειξε ότι πίσω από τον ψύχραιμο ανατόμο των διεθνών εξελίξεων υπάρχει ένας ανήσυχος στοχαστής, που βλέπει την τέχνη, τη γνώση και την αλήθεια ως διαφορετικές όψεις της ίδιας εσωτερικής μάχης.