Αντιμέτωποι με μια αμείλικτη αβεβαιότητα από όλες τις πλευρές, οι Ευρωπαίοι ηγέτες πασχίζουν να βρουν τρόπους προετοιμασίας για το απροσδόκητο. Παραπαίοντας από τη μία κρίση στην άλλη, η ήπειρος φαίνεται ανεπαρκώς εξοπλισμένη για να προβλέψει και να προετοιμαστεί για γεγονότα μεγάλης σημασίας. Αλλαγές που καθορίζουν ολόκληρες εποχές συμβαίνουν με εκθετικό ρυθμό, και η ικανότητα να ατενίζουμε το μέλλον με μεγαλύτερη βεβαιότητα έχει καταστεί υψίστης σημασίας. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για την ΕΕ, η οποία δυσκολεύεται να συμβαδίσει με τη σημερινή ταχεία διαδοχή γεγονότων, φαινομενικά καταδικασμένη σε καθαρά αντιδραστικές αποκρίσεις.
Ωστόσο, το 2019, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υιοθέτησε την πρακτική της στρατηγικής προοπτικής διερεύνησης (strategic foresight) ως μέσο βελτίωσης της χάραξης πολιτικής, παρέχοντας εργαλεία για μακροπρόθεσμο σχεδιασμό και πρόληψη κρίσεων. Οι «μελέτες προοπτικής» περιλαμβάνουν αναλυτικές τεχνικές όπως τα παίγνια πολέμου (war gaming), τη σάρωση ορίζοντα (horizon scanning) και τις προσεγγίσεις σεναρίων, με στόχο την εφαρμογή μελλοντοστραφών τεχνικών στη στρατηγική λήψη αποφάσεων.
Ο σχεδιασμός σεναρίων, ειδικότερα, έχει τη δυνατότητα να μειώσει την αβεβαιότητα προσδιορίζοντας ένα φάσμα εύλογων εναλλακτικών μελλόντων, αναδεικνύοντας βασικούς μοχλούς αλλαγής και ενθαρρύνοντας την καινοτόμο σκέψη, η οποία μπορεί να αποκαλύψει «τυφλά σημεία» στις κυρίαρχες πολιτικές ατζέντες. Είναι σημαντικό ότι οι ασκήσεις σεναρίων δεν φιλοδοξούν να λειτουργήσουν ως κρυστάλλινη σφαίρα· αντίθετα, σύμφωνα με τον μελλοντολόγο Peter Schwartz, παρέχουν «ιστορίες για το πώς μπορεί να εξελιχθεί ο κόσμος αύριο, ιστορίες που μπορούν να μας βοηθήσουν να αναγνωρίσουμε και να προσαρμοστούμε σε μεταβαλλόμενες πτυχές του παρόντος περιβάλλοντός μας».
Ο σχεδιασμός σεναρίων μοιράζεται τις πνευματικές του καταβολές με τα «παίγνια πολέμου» (Kriegsspiel) της πρωσικής στρατιωτικής εκπαίδευσης του 19ου αιώνα. Η δόμηση της αβεβαιότητας και ο έλεγχος των στρατηγικών αποφάσεων αποδείχθηκαν χρήσιμα εργαλεία για τον προληπτικό σχεδιασμό και, αργότερα, για τη διαμόρφωση της αμερικανικής στρατηγικής κουλτούρας κατά την πρώιμη περίοδο του Ψυχρού Πολέμου. Ο επιχειρησιακός σχεδιασμός εν καιρώ πολέμου από το Υπουργείο Άμυνας των ΗΠΑ και τη δεξαμενή σκέψης RAND Corporation χρησιμοποίησε εκτενώς ασκήσεις πυρηνικών σεναρίων. Ορισμένες εταιρείες του ιδιωτικού τομέα, όπως η Royal Dutch Shell, ενέταξαν τις ασκήσεις σεναρίων στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων ήδη από τη δεκαετία του 1970, δημιουργώντας ένα σημείο αναφοράς για τον εταιρικό σχεδιασμό και την ανάλυση κινδύνου.
Με την επιστροφή του έντονου γεωπολιτικού ανταγωνισμού, υπάρχει ανάγκη προετοιμασίας για ασυνέχειες, χρησιμοποιώντας τεχνικές δανεισμένες από τον Ψυχρό Πόλεμο. Σήμερα, ο σχεδιασμός σεναρίων καλύπτει πολλούς τομείς – δεν περιορίζεται πλέον στην εθνική ασφάλεια – συμπεριλαμβανομένης της ενέργειας, της οικονομικής ασφάλειας, ακόμη και της πολιτικής ιδεολογίας.
Θεσμική προοπτική διερεύνηση και πολιτική συγκράτηση
Η προοπτική διερεύνηση κερδίζει έδαφος σε επίπεδο ΕΕ. Από το 2020, το Κοινό Κέντρο Ερευνών (JRC) της Επιτροπής δημοσιεύει μια ετήσια Έκθεση Στρατηγικής Προοπτικής Διερεύνησης. Ορισμένα σενάρια έχουν αποδειχθεί εξαιρετικά πολύτιμα:
-
Η έκθεση του 2020 τόνισε τη σημασία της ανθεκτικότητας των εφοδιαστικών αλυσίδων πριν γίνουν εμφανείς οι οικονομικοί μετασεισμοί του COVID-19.
-
Η έκδοση του 2022 ασχολήθηκε με την ανάγκη για στρατηγική αυτονομία στην ενέργεια και τις πρώτες ύλες.
Ωστόσο, υπάρχουν τρία κύρια διαρθρωτικά ζητήματα που περιορίζουν τον αντίκτυπο της προοπτικής διερεύνησης: η θεσμική της θέση, το πεδίο εφαρμογής της και η πολιτική βούληση. Πρώτον, το JRC είναι ένα σώμα επιστημονικής υποστήριξης και όχι γεωπολιτικής κατεύθυνσης. Δεύτερον, οι εκθέσεις συχνά αποφεύγουν τον έλεγχο ακραίων αλλά πιθανών καταστάσεων (stress-testing), προτιμώντας μια γλώσσα προσεκτική που στοχεύει στην οικοδόμηση συναίνεσης. Τέλος, η πολιτική βούληση συχνά απουσιάζει, όπως φάνηκε από την αποτυχία ουσιαστικής προετοιμασίας για την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, παρά τις προειδοποιήσεις των μυστικών υπηρεσιών στα τέλη του 2021.
Αποτελεσματική θεσμοθέτηση της στρατηγικής προοπτικής
Παραδείγματα αποτελεσματικής θεσμοθέτησης υπάρχουν σε εθνικό επίπεδο (π.χ. Φινλανδία, Εσθονία), προσφέροντας τρία βασικά μαθήματα:
-
Ανεξαρτησία: Τα θεσμικά όργανα προοπτικής χρειάζονται βαθμό ανεξαρτησίας για να περιλαμβάνουν «άβολα» σενάρια που προκαλούν τις παραδοχές των κρατούντων.
-
Αξιολόγηση αντικτύπου: Η επίδειξη του τρόπου με τον οποίο οι αναλύσεις επηρεάζουν τις κοινοβουλευτικές συζητήσεις ενισχύει την αξιοπιστία της μεθόδου.
-
Διεπιστημονικότητα και Διαφορετικότητα: Οι ομάδες πρέπει να περιλαμβάνουν ποικίλα υπόβαθρα (εθνικότητα, θρησκεία, φύλο, ηλικία) για την ελαχιστοποίηση της μεροληψίας (bias).
Ασκήσεις Σεναρίων
Για να περάσει η ΕΕ από μια κατάσταση χρόνιας αντίδρασης σε μια κατάσταση προληπτικής ετοιμότητας, πρέπει να αξιοποιήσει δύο κρίσιμους τομείς:
1. Σχεδιασμός για Ευρωσκεπτικιστικές Κυβερνήσεις: Η άνοδος ακροδεξιών ευρωσκεπτικιστικών κομμάτων είναι ένα πιθανό σενάριο. Για παράδειγμα, οι γαλλικές προεδρικές εκλογές του 2027 θα μπορούσαν να φέρουν το Rassemblement National στην εξουσία, αναδιαμορφώνοντας τη συνοχή της ΕΕ. Η αναφερόμενη πρόωρη αποχώρηση της Κριστίν Λαγκάρντ από την ΕΚΤ μπορεί να αναγνωριστεί ως μια μορφή προληπτικού σχεδιασμού για την προστασία της θεσμικής συνέχειας πριν από εκλογικές αναταράξεις.
2. Τρωτά σημεία της Εφοδιαστικής Αλυσίδας: Η παγκοσμιοποίηση οδήγησε στην «εργαλειοποίηση της αλληλεξάρτησης» (weaponized interdependence). Μεγάλες δυνάμεις, όπως η Κίνα και οι ΗΠΑ, εκμεταλλεύονται στρατηγικά τα σημεία συμφόρησης (chokepoints) των εφοδιαστικών αλυσίδων. Η Ευρώπη πρέπει να χαρτογραφήσει τα δικά της πλεονεκτήματα, όπως το μονοπώλιο της ολλανδικής ASML στην τεχνολογία λιθογραφίας EUV για ημιαγωγούς, ώστε να καταστεί στρατηγικά απαραίτητη στους συστημικούς της αντιπάλους.
Συμπέρασμα
Η αβεβαιότητα θα συνεχίσει να εξαπλώνεται. Η στρατηγική προοπτική επιτρέπει στους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής να βλέπουν πέρα από τον ορίζοντα. Για την Ευρώπη, η θεσμοθέτηση του μελλοντικού σχεδιασμού είναι απαραίτητο βήμα προς την καλλιέργεια μιας πανευρωπαϊκής στρατηγικής κουλτούρας. Η σύνδεση της μελλοντοστραφούς σκέψης μεταξύ θεσμών και κυβερνήσεων αποτελεί, στην ουσία, μέρος του πνευματικού επανεξοπλισμού της Ευρώπης.
big-europe.eu