Κάθε χρόνο, στις 23 Μαρτίου, το Πακιστάν τιμά την «Pakistan Day», επέτειο του Ψηφίσματος της Λαχώρης του 1940, με το οποίο διαμορφώθηκε η πολιτική βάση για τη θεωρία των δύο εθνών και τελικά για τη δημιουργία ενός ξεχωριστού μουσουλμανικού κράτους στην Ινδία της βρετανικής περιόδου. Πίσω όμως από την επίσημη εθνική αφήγηση, αναδύεται μια πιο σκοτεινή και άβολη ιστορία: η ίδια ιδεολογική βάση που γιορτάζεται ως θεμέλιο του κράτους θεωρείται από πολλούς αναλυτές ότι οδήγησε και στη διάλυσή του το 1971, όταν το Ανατολικό Πακιστάν αποσχίστηκε και μετατράπηκε στο σημερινό Μπανγκλαντές.
Το βασικό επιχείρημα είναι ότι η θεωρία των δύο εθνών, η οποία παρουσίαζε ινδουιστές και μουσουλμάνους ως δύο ασύμβατες εθνικές οντότητες, αντιμετώπισε τη θρησκεία ως τη μοναδική συγκολλητική ουσία του νέου κράτους. Αυτό που αγνόησε ήταν οι βαθύτερες πραγματικότητες της γλώσσας, της εθνοτικής ταυτότητας και της περιφέρειας. Και τελικά ήταν ακριβώς αυτά τα στοιχεία που διέλυσαν την ενότητα του Πακιστάν.
Όταν το Πακιστάν ιδρύθηκε το 1947, είχε εξαρχής μια παράδοξη και εύθραυστη δομή: δύο γεωγραφικά αποκομμένα τμήματα, το Δυτικό και το Ανατολικό Πακιστάν, χωρισμένα από περισσότερα από 1.600 χιλιόμετρα ινδικού εδάφους. Αν και το Ανατολικό Πακιστάν διέθετε τον μεγαλύτερο πληθυσμό, η πολιτική, στρατιωτική και διοικητική ισχύς συγκεντρώθηκε σχεδόν ολοκληρωτικά στο δυτικό τμήμα. Παράλληλα, η ανατολική πτέρυγα τροφοδοτούσε τη χώρα με πολύτιμο συνάλλαγμα μέσω εξαγωγών όπως η γιούτα, χωρίς όμως να απολαμβάνει ανάλογη ανάπτυξη, επενδύσεις ή υποδομές.
Η πρώτη μεγάλη ρωγμή δεν ήρθε από το εξωτερικό, αλλά από το γλωσσικό ζήτημα. Το 1948, ο Μοχάμεντ Αλί Τζίνα διακήρυξε στο Πανεπιστήμιο της Ντάκα ότι μοναδική κρατική γλώσσα του Πακιστάν θα ήταν η ουρντού. Για τους βεγγαλόφωνους του Ανατολικού Πακιστάν, αυτή η απόφαση εκλήφθηκε ως ευθεία πολιτισμική υποτίμηση. Το γλωσσικό κίνημα που ακολούθησε, με κορυφαία στιγμή τις φοιτητικές διαδηλώσεις της 21ης Φεβρουαρίου 1952, στις οποίες η αστυνομία άνοιξε πυρ, αποτέλεσε θεμέλιο του βεγγαλικού εθνικισμού. Από εκεί και πέρα, η ιδέα ότι η κοινή μουσουλμανική ταυτότητα αρκούσε για να κρατήσει ενωμένο το κράτος άρχισε να καταρρέει.
Καθ’ όλη την περίοδο 1947-1971, οι κάτοικοι του Ανατολικού Πακιστάν κατήγγελλαν συστηματική οικονομική και πολιτική διάκριση. Λιγότερες δημόσιες επενδύσεις, πιο αδύναμες υποδομές, περιορισμένη εκπροσώπηση και, πάνω απ’ όλα, στρατιωτικός και κρατικός μηχανισμός ελεγχόμενος από το δυτικό τμήμα. Το αίτημα για αυξημένη αυτονομία, που εξέφρασε πολιτικά ο Σεΐχ Μουτζιμπούρ Ραχμάν και η Awami League, δεν ξεκίνησε ως αίτημα απόσχισης, αλλά ως απαίτηση για μια ομοσπονδιακή δομή πιο κοντά στο πνεύμα της ίδιας της Απόφασης της Λαχώρης, η οποία μιλούσε για «αυτόνομες και κυρίαρχες» μονάδες.
Η κρίσιμη καμπή ήρθε μετά τις εκλογές του 1970, όταν η Awami League εξασφάλισε απόλυτη πλειοψηφία στην Εθνοσυνέλευση, κυρίως χάρη στη συντριπτική της επικράτηση στο Ανατολικό Πακιστάν. Αντί να της επιτραπεί να σχηματίσει κυβέρνηση, το δυτικό πολιτικοστρατιωτικό κατεστημένο επέλεξε την καταστολή. Τον Μάρτιο του 1971 ξεκίνησε η Επιχείρηση Searchlight, μια ευρείας κλίμακας στρατιωτική επιχείρηση εναντίον βεγγαλικών πολιτικών δυνάμεων, φοιτητών και αμάχων.
Η επιχείρηση αυτή και όσα ακολούθησαν σημαδεύτηκαν από μαζικές δολοφονίες, διώξεις, βία κατά διανοουμένων και μειονοτήτων και μια ανθρωπιστική καταστροφή που πολλοί ιστορικοί και διεθνείς παρατηρητές περιγράφουν ως γενοκτονία. Το Μπανγκλαντές και πολλές ξένες πηγές κάνουν λόγο για έως και τρία εκατομμύρια νεκρούς, αν και οι ακριβείς αριθμοί παραμένουν αντικείμενο διαμάχης. Από την πλευρά του πακιστανικού κράτους, η επίσημη αφήγηση για δεκαετίες υποβάθμισε ή αρνήθηκε το μέγεθος των εγκλημάτων, παρουσιάζοντας τα γεγονότα ως επιχείρηση αποκατάστασης της τάξης απέναντι σε μια υποκινούμενη εξέγερση.
Αυτή η σύγκρουση μνήμης δεν περιορίζεται στο παρελθόν. Σε σχολικά εγχειρίδια και επίσημες αφηγήσεις στο Πακιστάν, ο πόλεμος του 1971 συχνά παρουσιάζεται ως αποτέλεσμα ξένης συνωμοσίας, με την Ινδία, τη Σοβιετική Ένωση, τις ΗΠΑ ή ακόμη και «ινδουιστές δασκάλους» να εμφανίζονται ως βασικοί υπαίτιοι. Με αυτόν τον τρόπο, αποσιωπάται ο εσωτερικός παράγοντας: οι διακρίσεις, η περιφρόνηση και η στρατιωτική βία απέναντι στους ίδιους τους πολίτες του κράτους.
Αυτή η ιστορική εμπειρία συνδέεται άμεσα με το σήμερα. Στο Πακιστάν επικρεταί η ίδια νοοτροπία διαρκούς πολιορκίας και στρατιωτικοποιημένης ασφάλειας το 2026 στη σχέση του με το Αφγανιστάν. Με αφορμή τις πακιστανικές αεροπορικές επιδρομές της 16ης Μαρτίου στην Καμπούλ, για τις οποίες αφγανικές αρχές καταγγέλλουν ότι κατέστρεψαν νοσοκομείο απεξάρτησης προκαλώντας εκατοντάδες θύματα, το Ισλαμαμπάντ βρίσκεται και πάλι αντιμέτωπο με κατηγορίες για μαζική βία κατά αμάχων, αυτή τη φορά εκτός των συνόρων του. Το Πακιστάν επιμένει ότι στόχος ήταν «τρομοκρατικές υποδομές», όμως η διεθνής κατακραυγή είναι ήδη έντονη.
Μέσα σε αυτό το κλίμα, η απόφαση για ακύρωση της παραδοσιακής στρατιωτικής παρέλασης της Pakistan Day αποκτά ιδιαίτερο πολιτικό βάρος. Επισήμως, η κυβέρνηση επικαλείται την οικονομική στενότητα, την άνοδο των τιμών του πετρελαίου και την ανάγκη λιτότητας. Ωστόσο, η συγκυρία γεννά διαφορετικές αναγνώσεις. Μια ακύρωση λίγες μόλις ημέρες μετά από αεροπορικό πλήγμα στην Καμπούλ και υπό τη σκιά απειλών για αφγανικά αντίποινα μοιάζει περισσότερο με πολιτική άμυνα παρά με απλή δημοσιονομική ανάγκη.
Η μέρα του Πακιστάν λοιπόν δεν είναι απλώς μια εθνική γιορτή, αλλά και μια ημέρα που υπενθυμίζει τα όρια μιας κρατικής ιδεολογίας η οποία απέτυχε να διαχειριστεί την πολυμορφία στο εσωτερικό της. Η θεωρία που υποστήριξε πως οι μουσουλμάνοι της Ινδίας δεν μπορούσαν να συνυπάρξουν με τους ινδουιστές σε ένα κοινό δημοκρατικό πλαίσιο, δεν κατάφερε τελικά να κρατήσει ενωμένους ούτε τους ίδιους τους μουσουλμάνους εντός του Πακιστάν. Και, σύμφωνα με αυτή τη συλλογιστική, συνεχίζει ακόμη και σήμερα να παράγει κρίσεις, εχθρότητες και νέους κύκλους αίματος.
Με αυτό το πρίσμα, η τραγωδία του 1971 δεν αποτελεί απλώς μια λησμονημένη σελίδα της ιστορίας του Μπανγκλαντές. Είναι ένας καθρέφτης για το ίδιο το Πακιστάν. Και όσο το κράτος επιμένει να τιμά την ίδρυσή του χωρίς ουσιαστικό απολογισμό για όσα συνέβησαν στην ανατολική του πτέρυγα και χωρίς σαφή λογοδοσία για τις πράξεις του σήμερα, η Pakistan Day θα παραμένει για πολλούς όχι ημέρα εθνικής αυτοπεποίθησης, αλλά υπενθύμιση μιας ανοιχτής ιστορικής πληγής.