Γράφει ο Θεόδωρος Νικολοβγένης
Απόστρατος Αξκός – Υποψ. Διδάκτορας Γεωπολιτικής
η ανάλυση δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά στην εφημερίδα ΕΣΤΙΑ της 22ας Μαρτίου 2026
Αίσθηση προκάλεσε στον δημόσιο διάλογο, τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Τουρκία, η πρόταση του καθηγητού Ιωάννη Μάζη για εγκατάσταση αντιαεροπορικών συστημάτων MIM-104 Patriot στο Καστελόριζο.
Δυστυχώς, για ακόμη μια φορά αποκαλύφθηκε η απουσία στρατηγικής σκέψης από μεγάλο μέρος του δημόσιου λόγου. Ταυτόχρονα αναδείχθηκε και ο ιδεοληπτικός τρόπος με τον οποίο πολλοί επιχειρούν να ερμηνεύσουν ζητήματα εθνικής ασφάλειας.
Αντί να εξεταστεί η πρόταση υπό το πρίσμα της γεωστρατηγικής λογικής, της αρχιτεκτονικής αποτροπής και της στρατιωτικής ισορροπίας στην Ανατολική Μεσόγειο, επιλέχθηκε, ως συνήθως, η εύκολη οδός της απαξίωσης. Ο καθηγητής χαρακτηρίστηκε από ορισμένους «άσχετος», ενώ η πρόταση αντιμετωπίστηκε ως δήθεν υπερβολική ή ακόμη και προκλητική.
Και όμως, αν κάποιος απομακρυνθεί για λίγο από τα στερεότυπα του καθημερινού δημόσιου λόγου και εξετάσει το ζήτημα με όρους γεωπολιτικής ανάλυσης, θα διαπιστώσει ότι η συζήτηση για αντιαεροπορική ομπρέλα στο Καστελόριζο όχι μόνο δεν είναι παράλογη, αλλά εντάσσεται σε μια ευρύτερη στρατηγική λογική για την Ανατολική Μεσόγειο.
Το ζήτημα λοιπόν δεν είναι αν η πρόταση είναι «υπερβολική».
Το πραγματικό ερώτημα είναι: ποιος αντιλαμβάνεται την γεωστρατηγική αξία του Καστελόριζου και ποιος όχι.
Ιωάννης Μάζης εναντίον Αχμέτ Νταβούτογλου
Το 2001 ο τότε μέντορας του Ταγίπ Ερντογάν, ακαδημαϊκός και μετέπειτα υπουργός Εξωτερικών Αχμέτ Νταβούτογλου, δημοσίευσε το έργο του «Στρατηγικό Βάθος: Η διεθνής θέση της Τουρκίας».
Το βιβλίο αυτό αποτελεί τη θεωρητική βάση της τουρκικής υψηλής στρατηγικής έως και σήμερα, διαμορφώνοντας την ιδεολογική και γεωπολιτική κατεύθυνση του νεοοθωμανισμού, παντουρκισμού και πανισλαμισμού.
Χρειάστηκε να περάσουν εννέα ολόκληρα χρόνια μέχρι τον Μάιο του 2010 για να κυκλοφορήσει η ελληνική έκδοση του έργου (εκδόσεις Ποιότητα), σε μετάφραση του καθηγητή Νικόλαου Ραπτόπουλου και υπό την επιστημονική επιμέλεια του μακαριστού καθηγητή Νεοκλή Σαρρή. Μέχρι τότε, πολλές από τις επιλογές της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής ερμηνεύονταν αποσπασματικά, χωρίς να λαμβάνεται υπόψη το θεωρητικό πλαίσιο που τις υποστήριζε.
Τον Ιούλιο του 2012 δημοσιεύθηκε η πρώτη ουσιαστική ελληνική επιστημονική απάντηση στη θεωρία του «Στρατηγικού Βάθους». Όχι από κάποιο θεσμικό όργανο της ελληνικής πολιτείας, αλλά από τον καθηγητή Ιωάννη Μάζη, με το βιβλίο «Νταβούτογλου και Γεωπολιτική» (εκδ. Ηρόδοτος).
Στο έργο αυτό, ο Ιω. Μάζης προχωρεί σε μια συστηματική αποδόμηση της νταβουτογλιανής προσέγγισης. Αναδεικνύει τις επιστημολογικές και μεθοδολογικές αδυναμίες της θεωρίας του τούρκου ακαδημαϊκού, επισημαίνοντας κυρίως ότι ο Νταβούτογλου δεν διακρίνει σαφώς τη διαφορά μεταξύ γεωπολιτικής ανάλυσης και γεωστρατηγικής συνθετικής προτασεολογίας.
Η σύγχυση αυτή δεν είναι απλώς ακαδημαϊκή. Έχει άμεσες πολιτικές συνέπειες, καθώς μετατρέπει μια θεωρητική γεωπολιτική προσέγγιση σε εργαλείο ιδεολογικής νομιμοποίησης μιας επεκτατικής στρατηγικής.
Έτσι, το «Στρατηγικό Βάθος» εντάσσεται τελικά περισσότερο στη σφαίρα μιας γεωστρατηγικής αφήγησης υπερεθνικιστικού χαρακτήρα, με σαφείς αναφορές στη Μεσόγειο, τα Βαλκάνια και τη Μέση Ανατολή.
Ιδιαίτερη σημασία έχουν τα σημεία εκείνα της νταβουτογλιανής προσέγγισης που αφορούν την Κύπρο, το Αιγαίο και τη Θράκη, περιοχές που αποτελούν κρίσιμα υποσυστήματα του ελληνικού γεωπολιτικού χώρου.
Καστελόριζο: το γεωστρατηγικό σημείο που ακυρώνει τη θεωρία Νταβούτογλου
Για να κατανοήσει κανείς γιατί η συζήτηση περί εγκατάστασης συστημάτων MIM-104 Patriot στο Καστελόριζο προκαλεί τόσο έντονες αντιδράσεις, πρέπει πρώτα να κατανοήσει τη λογική της τουρκικής γεωστρατηγικής σκέψης όπως αυτή αποτυπώθηκε στο έργο του Νταβούτογλου.
Κεντρικός άξονας της νταβουτογλιανής αντίληψης είναι ότι η Τουρκία, λόγω γεωγραφίας, ιστορίας και πολιτισμού, αποτελεί «κεντρικό κράτος» (central state) το οποίο οφείλει να ασκεί επιρροή σε πολλαπλά γεωπολιτικά υποσυστήματα: στα Βαλκάνια, στη Μέση Ανατολή, στον Καύκασο και στη Μεσόγειο.
Στο πλαίσιο αυτό, η Ανατολική Μεσόγειος αντιμετωπίζεται ως χώρος στρατηγικής προβολής ισχύος της Τουρκίας. Η βασική προϋπόθεση για την υλοποίηση μιας τέτοιας στρατηγικής είναι μία: η αποκοπή της γεωπολιτικής συνέχειας μεταξύ Ελλάδας και Κύπρου, η οποία επιχειρήθηκε αρχικώς με την ακύρωση του Δόγματος του Ενιαίου Αμυντικού Χώρου ως αντάλλαγμα για την συμφωνία από την πλευρά της Βρετανίας για την είσοδο της Κυπριακής Δημοκρατίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, με την απαγόρευση οριοθέτησης ΑΟΖ Ελλάδος – Κύπρου το 2003 και με το Σχέδιο Ανάν το 2004. Η αποτυχία των τουρκο-βρετανικών επιδιώξεων με το Σχέδιο Ανάν, μετατόπισε την τουρκική κύρια προσπάθεια επί του Καστελορίζου.
Ήδη από το 2005, ο Ιω. Μάζης στο βιβλίο «Γεωπολιτική προσέγγιση για ένα νέο Ελληνικό Αμυντικό Δόγμα» (εκδ. Παπαζήση) είχε κυκλοφορήσει το χάρτη με τον οριζόντιο και κάθετο αγγλοσαξονικό άξονα επιρροής. Ένα έτος αργότερα, δημοσιεύθηκε η θεωρία της «γαλάζιας πατρίδας» η οποία ουσιαστικά επιχειρούσε να πετύχει ό,τι δεν πέτυχε το Σχέδιο Ανάν.
Η ένταση των τουρκικών προσπαθειών για την αποκοπή της γεωπολιτικής συνέχειας του Ελληνισμού από την Χερσόνησο του Αίμου ως την Αν. Μεσόγειο (του λεγόμενου «ανάποδου Γ» όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο καθηγητής) αποδεικνύονται επί του πεδίου με την δολοφονία του Σμηναγού Ηλιάκη το 2006 ως απότοκο των τουρκικών επιθετικών αεροναυτικών επιχειρήσεων στην περιοχή της τομής των αξόνων, που πέτυχε την παύση των αναχαιτήσεων και την μετάπτωση σε καθεστώς air policing, το τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019 που οδήγησε στη βεβιασμένη μερική οριοθέτηση ΑΟΖ με την Αίγυπτο με μειωμένη επήρεια της νήσου Κρήτης, αλλά και των επιθέσεων του 2020 σε Έβρο και Καστελόριζο που κατέληξαν όμως σε περήφανες νίκες των Ελληνικών όπλων με αποκορύφωμα την «Επακούμβηση» που έλαβε μέρος νοτίως του Συμπλέγματος της Μεγίστης.
Τα γεγονότα της 3ης Μαρτίου 2026 και η ισορροπία αεροπορικής ισχύος στην Ανατολική Μεσόγειο
Η 3η Μαρτίου 2026, αποτελεί ημερομηνία σταθμό στην Ελληνική Εξωτερική Πολιτική. Το Μητροπολιτικό Κέντρο (Αθήνα) ανταποκρίθηκε αστραπιαία στο αίτημα της Κυπριακής Δημοκρατίας για αμυντική συνδρομή, επαναφέροντας το Δόγμα του Ενιαίου Εθνικού Ψυχισμού για το οποίο ο Επισμηναγός Στέφανος Καραβίδας δημοσιολογεί.
Στο σημείο αυτό αξίζει να επισημανθεί, πως τα Ελλαδικά μαχητικά προσγειώνονταν στην 55 Σμηναρχία Μάχης στην Πάφο, σε μόλις πέντε ώρες μετά την Διαταγή για Κινητοποίηση, ενώ την ίδια στιγμή οι φρεγάτες ΚΙΜΩΝ και ΨΑΡΑ απέπλεαν από τον Ναύσταθμο της Σαλαμίνας, αποδεικνύοντας όχι απλώς τον βαθμό ετοιμότητας (φράση που έχει καταστεί κλισέ), αλλά τον βαθμό της Διαρκούς Υπεροχής των Ελληνικών Όπλων, έναντι των τουρκικών (τα τουρκικά F-16 προσγειώθηκαν στα κατεχόμενα δέκα (10 !) ολόκληρες ημέρες αργότερα), των γαλλικών, των ιταλικών, των ισπανικών και των λοιπών ευρωπαϊκών χωρών που κινητοποίησαν δυνάμεις. Για την βρετανική ανταπόκριση που δώδεκα ημέρες μετά δεν έχει κατορθώσει να κινητοποιήσει ούτε μια μονάδα επιφανείας του άλλοτε θαλασσοκράτη βρετανικού στόλου, αλλά και της Γερμανίας δεν θα κάνουμε λόγο.
Παράλληλα όμως, η μεταστάθμευση των Patriot σε Κάρπαθο, Λήμνο και Θράκη αποτελεί επί του πεδίου μια ανάσχεση της τουρκικής θεωρίας του 25ου μεσημβρινού (ΝΟΤΑΜ 714 – Αυγ 1974) που εκπηγάζει φυσικά από τον οθωμανικό εθνικό όρκο (Ιαν. 1921), αλλά και της θεωρίας περί αποστρατικοποιημένων Ελληνικών νήσων.
Στα πλαίσια αυτά, μια μεταστάθμευση αντιαεροπορικών συστημάτων στο Σύμπλεγμα της Μεγίστης, παρά τις όποιες τακτικές – επιχειρησιακές αδυναμίες, θα επανατοποθετούσε το Καστελόριζο στον χάρτη και θα ενίσχυε τον άξονα Κρήτης – Κύπρου ως ενιαίο επιχειρησιακό χώρο.
Όπως αναφέρει ο Επισμηναγός Στ. Καραβίδας, αν εξεταστεί η γεωγραφία της περιοχής υπό το πρίσμα της αεροπορικής ισχύος, διαπιστώνεται ότι ο χώρος μεταξύ Ρόδου, Καστελορίζου και Κύπρου αποτελεί κρίσιμο επιχειρησιακό τόξο. Η ανάπτυξη αντιαεροπορικών συστημάτων μεγάλου βεληνεκούς σε ένα από τα σημεία αυτά δημιουργεί μια προωθημένη ζώνη αεράμυνας η οποία επηρεάζει άμεσα τις δυνατότητες επιχειρήσεων της τουρκικής πολεμικής αεροπορίας στο σύνολο της Ανατολικής Μεσογείου.
Στην πράξη, μια τέτοια διάταξη θα δημιουργούσε έναν χώρο άρνησης πρόσβασης (A2/AD) που θα περιόριζε σημαντικά την επιχειρησιακή ελευθερία κινήσεων της Τουρκίας μεταξύ Αιγαίου και Κύπρου, αφού το λεγόμενο επιχειρησιακό bullseye θα βρίσκονταν υπό τον Ελληνικό έλεγχο.
Επίλογος – Η γεωγραφία ως πολλαπλασιαστής ισχύος
Το Καστελόριζο αποτελεί γεωστρατηγικό pivot point μεταξύ του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου και χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας μικρής γεωγραφικής μονάδας με δυσανάλογα μεγάλη στρατηγική σημασία. Η ύπαρξή του διασφαλίζει ότι ο ελληνικός γεωπολιτικός χώρος δεν τερματίζεται στο νοτιοανατολικό Αιγαίο (εκεί δηλαδή που ξεκινάει το τουρκολιβυκό μνημόνιο) , αλλά εκτείνεται μέχρι το σύμπλεγμα της Μεγίστης και μέχρι την Κυπριακή Δημοκρατία.
Από αυτή τη σκοπιά, η στρατιωτική θωράκιση του Καστελόριζου δεν αποτελεί απλώς ζήτημα τοπικής άμυνας. Αποτελεί κρίσιμο στοιχείο της αρχιτεκτονικής αποτροπής στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η εγκατάσταση αντιαεροπορικών συστημάτων μεγάλου βεληνεκούς στο νησί θα δημιουργούσε μια προωθημένη ζώνη αεράμυνας και άρνησης πρόσβασης (A2/AD), η οποία θα επηρέαζε άμεσα τον συσχετισμό ισχύος μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας στο θέατρο επιχειρήσεων της Ανατολικής Μεσογείου.
Υπό αυτό το πρίσμα, η πρόταση του καθηγητή Ιωάννη Μάζη δεν είναι μια «υπερβολική» ιδέα, όπως έσπευσαν να ισχυριστούν ορισμένοι.
Αντιθέτως, αποτελεί μια πρόταση που εντάσσεται απολύτως στη λογική της γεωστρατηγικής ανάλυσης: εκεί όπου η γεωγραφία, η ισχύς και η αποτροπή συνδέονται άμεσα.
Και ίσως τελικά αυτό να είναι το πραγματικό πρόβλημα για όσους έσπευσαν να χαρακτηρίσουν τον Μάζη «άσχετο».
Διότι, όπως φαίνεται, το ζήτημα δεν είναι αν ο Μάζης κατανοεί τη γεωπολιτική της Ανατολικής Μεσογείου.
Το ερώτημα είναι αν την κατανοούν οι επικριτές του.