Με κεντρικό άξονα τη θέση ότι η ελληνική γλώσσα δεν είναι απλώς εργαλείο επικοινωνίας αλλά η ίδια η “διήκουσα γραμμή” της εθνικής συνοχής, ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας και ακαδημαϊκός Προκόπιος Παυλόπουλος παρεμβαίνει με εκτενές κείμενο στην «Εστία» της Κυριακής (22 Φεβρουαρίου 2026). Η βασική του тезη είναι σαφής και αιχμηρή: δεν ήταν τόσο οι επιμέρους λαοί που “έφτιαξαν” την ελληνική γλώσσα, όσο η γλώσσα –ως σύνθεση διαλέκτων– που “έφτιαξε” τους Έλληνες, οδηγώντας σε βάθος χρόνου στη συγκρότηση της ενότητας και τελικά στη γέννηση του ελληνικού έθνους.
Η γλώσσα ως κεντρομόλος δύναμη απέναντι στις φυγόκεντρες τάσεις
Ο Παυλόπουλος υποστηρίζει ότι η αδιάλειπτη, ουσιαστικά χωρίς διακοπή ομιλούμενη ελληνική γλώσσα λειτουργεί ως σταθεροποιητικός μηχανισμός: μέσω αυτής, οι κεντρομόλες ενωτικές δυνάμεις παραμένουν «πολύ περισσότερες και πολύ πιο ισχυρές» από τις ενδεχόμενες φυγόκεντρες. Με απλά λόγια, παρουσιάζει τη γλώσσα ως θεμέλιο ισορροπίας και συνοχής, όχι ως ουδέτερο πολιτισμικό απολίθωμα.
Το «δίδαγμα του Θουκυδίδη»: η στιγμή της πρώτης ελληνικής ενότητας
Για να τεκμηριώσει τη θέση του, ο πρώην ΠτΔ στρέφεται στον Θουκυδίδη, τον οποίο χαρακτηρίζει τον καταλληλότερο για να αποδείξει αυτή τη «μεγάλη αλήθεια». Επισημαίνει ότι ο Θουκυδίδης, στην εισαγωγή των «Ιστοριών», καταγράφει πως η πρώτη μεγάλη ένωση των Ελλήνων εμφανίζεται στην προετοιμασία και διεξαγωγή του Τρωικού Πολέμου, έστω κι αν οι ρίζες του πολέμου ακουμπούν στη μυθολογική παράδοση.
Κομβικό σημείο στην ανάλυση είναι η αναφορά στα Ομηρικά Έπη ως πρώτο ισχυρό παράδειγμα γλωσσικής και πολιτισμικής ενότητας, γραμμένα –όπως τονίζεται– σε μια ιδιαίτερη ελληνική γλώσσα, προϊόν σύνθεσης διαφόρων διαλέκτων σε ιωνική βάση. Κατά τον Παυλόπουλο, ο Θουκυδίδης είναι ο πρώτος που ανέδειξε με τέτοια καθαρότητα ότι η γλώσσα προετοιμάζει την ιδέα του έθνους, και όχι το αντίστροφο.
Στην ίδια γραμμή συνδέει το θουκυδίδειο συμπέρασμα με το ελυτικό «στίγμα», παραθέτοντας τους εμβληματικούς στίχους από το «Άξιον Εστί», όπου η γλώσσα εμφανίζεται ως μοναδική έγνοια και πατρίδα.
Το απόσπασμα-κλειδί και η μετάφραση Βενιζέλου: «Το όνομα Ελλάς»
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στο θουκυδίδειο χωρίο (Ι, 1.3.1-1.3.4), όπου περιγράφεται ότι πριν τα Τρωικά η “Ελλάς” δεν φαίνεται να έχει επιχειρήσει κάτι από κοινού, ενώ ακόμη και το ίδιο το όνομα «Έλληνες» δεν είχε επικρατήσει ως ενιαία συλλογική ταυτότητα. Ο Παυλόπουλος στέκεται στο σημείο όπου ο Θουκυδίδης δείχνει ότι η ονομασία «Έλληνες» εξαπλώνεται σταδιακά μέσω επικοινωνίας και συνάφειας, ώσπου να κυριαρχήσει.
Παραθέτει μάλιστα και τη μετάφραση του Ελευθερίου Βενιζέλου, με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Το όνομα Ελλάς», υπογραμμίζοντας την ερμηνεία ότι η κοινότητα της γλώσσας και η αμοιβαία επικοινωνία ήταν ο δρόμος για την υπέρβαση της αρχικής ασθενείας/αμειξίας των ελληνικών φύλων.
Ηρόδοτος πριν τον Θουκυδίδη: «όμαιμον» και κυρίως «ομόγλωσσον»
Στη συνέχεια, ο Παυλόπουλος δείχνει ότι ο Θουκυδίδης δεν εμφανίζεται στο κενό: επιβεβαιώνει και προεκτείνει –σε παρελθόντα χρόνο– μια βασική παρατήρηση του Ηροδότου (Θ, 8.144,2). Εκεί, οι Αθηναίοι απαντούν στους Σπαρτιάτες που φοβούνται ενδεχόμενη αθηναϊκή σύμπλευση με τους Πέρσες, και προβάλλουν ως αδιαπραγμάτευτο λόγο μη προδοσίας το «Ελληνικόν» ως όμαιμον και ομόγλωσσον, με κοινούς θεούς, θυσίες και ήθη.
Ο Παυλόπουλος τονίζει ότι οι Αθηναίοι δεν περιορίστηκαν στο πολιτικό επιχείρημα («είμαστε αντιπέρσες»), αλλά διάλεξαν να αναδείξουν ως σχεδόν ιερή δέσμευση το κοινό αίμα και κυρίως την κοινή γλώσσα. Αυτό, στην ανάγνωσή του, δείχνει ότι η γλώσσα λειτουργεί ως πυρήνας ταυτότητας, ισχυρότερος από τις περιστασιακές διπλωματικές σκοπιμότητες.
Γλώσσα – Παιδεία – Πολιτισμός: όχι απλώς μέσο, αλλά μηχανισμός συγκρότησης
Το τελικό συμπέρασμα του κειμένου είναι ότι η ελληνική γλώσσα υπήρξε:
-
μέσο επικοινωνίας, αλλά όχι μόνο,
-
όργανο διαμόρφωσης της Παιδείας, που βρίσκεται στον πυρήνα του ελληνικού πολιτισμού,
-
και, καθοριστικά, παράγοντας συγκρότησης του ελληνικού έθνους.
Με αυτή τη συλλογιστική, ο Παυλόπουλος επαναφέρει μια παραδοσιακή –αλλά με κλασικές πηγές– θεμελιωμένη θέση: ότι η ιστορική συνέχεια του ελληνισμού δεν είναι απλώς γεωγραφία ή κρατική υπόσταση, αλλά γλωσσική διάρκεια που λειτουργεί ως συνεκτικός ιστός. Και, στην ουσία, στέλνει μήνυμα προς το σήμερα: όποιος υποτιμά τη γλώσσα, υποτιμά το ίδιο το “σύστημα συνοχής” του ελληνικού κόσμου.