Στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) φτάνει ένα ζήτημα που στην Ελλάδα θεωρείται σχεδόν «αυτονόητο» λόγω παράδοσης, αλλά στο Στρασβούργο μετατρέπεται σε κεντρικό τεστ για το πώς ορίζεται η κρατική ουδετερότητα: μπορούν να εκτίθενται θρησκευτικά σύμβολα –και ειδικά ορθόδοξες εικόνες– στις αίθουσες των δικαστηρίων;
Αυτό ακριβώς είναι το αντικείμενο της υπόθεσης «Ένωση Αθέων κατά Ελλάδας», όπως αναλύεται σε άρθρο της Δρ Adina Portaru, που δημοσιεύτηκε και στη Romfea. Και το διακύβευμα, όπως σημειώνεται, δεν αφορά μόνο την ελληνική πραγματικότητα: λόγω του εύρους της δικαιοδοσίας του Δικαστηρίου, η τελική κρίση μπορεί να επηρεάσει πρακτικές σε δημόσια κτίρια και δικαστικές αίθουσες σε όλα τα 46 κράτη-μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης.
Τι λένε οι προσφεύγοντες: «Πλήγμα στην αμεροληψία – παραβίαση άρθρων 6 και 9»
Οι προσφεύγοντες υποστηρίζουν ότι η έκθεση εικόνας του Ιησού Χριστού σε ελληνικές δικαστικές αίθουσες παραβιάζει:
-
το άρθρο 6 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (δίκαιη δίκη / δικαστική αμεροληψία) και
-
το άρθρο 9 (θρησκευτική ελευθερία ή ελευθερία πεποιθήσεων).
Στον πυρήνα του επιχειρήματός τους είναι ότι τα σύμβολα αυτά υπονομεύουν την εικόνα και την ουσία της αμεροληψίας, ιδιαίτερα όταν οι υποθέσεις αφορούν ζητήματα θρησκευτικής ελευθερίας ή πεποιθήσεων. Με απλά λόγια: λένε ότι ο διάδικος βλέπει μπροστά του ένα «σήμα» θρησκευτικής ταυτότητας μέσα σε χώρο όπου υποτίθεται πως το κράτος είναι απολύτως ίσο απέναντι σε όλους.
Η απάντηση της ελληνικής πλευράς: «Παράδοση χωρίς επίδραση στη δικαιοσύνη»
Τα ελληνικά δικαστήρια απέρριψαν τους ισχυρισμούς, με το σκεπτικό ότι η εικόνα:
-
αντανακλά μακρόχρονη εθνική παράδοση και
-
δεν επηρεάζει ούτε την αντικειμενικότητα ούτε την αμεροληψία της διαδικασίας.
Εδώ ακριβώς ανοίγει το μεγάλο ερώτημα του άρθρου: τι σημαίνει “ουδετερότητα” κατά την ΕΣΔΑ; Είναι η ουδετερότητα «απουσία κάθε θρησκευτικής αναφοράς» ή είναι «αποχή από εξαναγκασμό και προσηλυτισμό»;
Το προηγούμενο-κλειδί: «Lautsi κατά Ιταλίας» και τα «παθητικά» σύμβολα
Η ανάλυση θυμίζει ότι η νομολογία του ΕΔΔΑ έχει ήδη δώσει ένα ισχυρό σημείο αναφοράς: στην υπόθεση «Lautsi κατά Ιταλίας», η Ευρεία Σύνθεση έκρινε ότι η παρουσία σταυρών σε ιταλικά δημόσια σχολεία δεν συνιστά κατήχηση και εμπίπτει στο περιθώριο εκτίμησης του κράτους.
Εκεί το Δικαστήριο αντιμετώπισε τους σταυρούς ως «παθητικά σύμβολα» και έδωσε βάρος στην απουσία εξαναγκασμού ή προσηλυτισμού, απορρίπτοντας την άποψη ότι ο πλουραλισμός απαιτεί «εξάλειψη θρησκευτικών συμβόλων» από τον δημόσιο χώρο.
Η Portaru μεταφέρει τη λογική αυτή και στις δικαστικές αίθουσες: για να στοιχειοθετηθεί παραβίαση του άρθρου 6, δεν αρκεί η «εντύπωση»· απαιτείται αντικειμενικά αιτιολογημένη αμφιβολία περί μεροληψίας.
«Δεν φτάνει η υποκειμενική αίσθηση» – το τεστ της αντικειμενικότητας
Η νομολογία που επικαλείται το κείμενο είναι σαφής:
-
Στην «Piersack κατά Βελγίου» το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι οι υποκειμενικές αντιλήψεις περί μεροληψίας δεν αρκούν: οι αμφιβολίες πρέπει να έχουν αντικειμενική βάση.
-
Η απλή παρουσία θρησκευτικού συμβόλου, χωρίς στοιχεία πίεσης/διάκρισης/επιρροής στη δικαστική κρίση, δεν επαρκεί για παραβίαση (με αναφορά και σε «Pitkevich κατά Ρωσίας»).
Άρα, το επιχείρημα «υπάρχει εικόνα, άρα είμαι σε μειονεκτική θέση» δεν είναι από μόνο του επαρκές, αν δεν συνοδεύεται από πραγματικά περιστατικά που δείχνουν ότι η εικόνα “πέρασε” στην κρίση του δικαστηρίου.
Η ουδετερότητα ως αυτοσυγκράτηση, όχι ως «αποστείρωση» του δημόσιου χώρου
Το άρθρο χτυπάει στο πιο πολιτικό και φιλοσοφικό σημείο: απορρίπτει την εξίσωση ουδετερότητας με «μηδενική θρησκευτική αναφορά». Υποστηρίζει ότι:
-
ούτε η ΕΣΔΑ ούτε η νομολογία απαιτούν μια τέτοια προσέγγιση,
-
η ουδετερότητα είναι αρχή αυτοσυγκράτησης: το κράτος οφείλει να αποφεύγει εξαναγκασμό, προσηλυτισμό, αποκλεισμό,
-
όχι να διαγράφει σύμβολα που έχουν ρίζες στην ιστορική/πολιτισμική ταυτότητα.
Και εδώ υπάρχει μια ωμή διατύπωση: η αναγκαστική αφαίρεση των συμβόλων δεν παράγει ουδετερότητα, αλλά αντικαθιστά μια κοσμοθεωρία με μια άλλη. Μια δικαστική αίθουσα «χωρίς σύμβολα», υποστηρίζεται, δεν είναι ιδεολογικά ουδέτερη· αντανακλά μια συγκεκριμένη κοσμική αντίληψη του δημόσιου χώρου.
«Περιθώριο εκτίμησης» και ευρωπαϊκή πρακτική: από Βαυαρία έως Γαλλία
Η ανάλυση επικαλείται επίσης το γνωστό δόγμα του ΕΔΔΑ ότι τα κράτη απολαμβάνουν ευρύ περιθώριο εκτίμησης στη ρύθμιση της θρησκείας στη δημόσια ζωή, ιδίως όταν υπάρχουν ιστορικές παραδόσεις (με αναφορές και σε «Leyla Şahin κατά Τουρκίας» και «S.A.S. κατά Γαλλίας»).
Παράλληλα, προβάλλεται συγκριτική εικόνα: θρησκευτικά/ιστορικά σύμβολα παραμένουν παρόντα σε δημόσιους χώρους σε πολλές χώρες:
-
σταυροί σε ιταλικούς κρατικούς φορείς,
-
θρησκευτικά έργα σε ιστορικά δικαστικά κτίρια Αυστρίας και Ισπανίας,
-
σταυροί σε κυβερνητικά γραφεία στη Βαυαρία,
-
ακόμη και στη Γαλλία, τα δικαστήρια έχουν δεχθεί θρησκευτικές εικόνες όταν υπηρετούν πολιτιστικό/ιστορικό σκοπό και όχι λατρευτική λειτουργία.
Το πραγματικό δίλημμα για το Στρασβούργο
Η υπόθεση «Ένωση Αθέων κατά Ελλάδας» παρουσιάζεται ως ευκαιρία για το ΕΔΔΑ να ξεκαθαρίσει αν θα κρατήσει μια ουδετερότητα βασισμένη σε αρχές ελευθερίας ή αν θα την μετατρέψει σε κανόνα «αποστειρωμένου» δημόσιου χώρου.
Το κλείσιμο της ανάλυσης είναι προειδοποίηση: αν το Δικαστήριο εξισώσει την ουδετερότητα με τη συστηματική αφαίρεση θρησκευτικών συμβόλων, κινδυνεύει να μετατρέψει μια αρχή που φτιάχτηκε για να προστατεύει ελευθερίες σε εργαλείο επιβολής ομοιομορφίας.
Με άλλα λόγια: το Στρασβούργο δεν θα κρίνει μόνο τις εικόνες στις ελληνικές δικαστικές αίθουσες. Θα κρίνει ποιο μοντέλο Ευρώπης θεωρεί συμβατό με την ΕΣΔΑ: την Ευρώπη της «ιστορικής μνήμης και ανεκτικότητας χωρίς εξαναγκασμό» ή την Ευρώπη της «ουδετερότητας ως σιωπής και διαγραφής».