Από το Ακρωτήρι στο Πιτουφίκ: Γιατί η Ευρώπη πρέπει να ελέγχει τις βάσεις που διαμορφώνουν την ασφάλειά της
Γράφει ο Σάι Γκαλ, High North News
Τον Ιανουάριο, καθώς εντεινόταν η πίεση γύρω από τη Γροιλανδία, εμφανίστηκε μια πρόταση: μια «λύση τύπου Κύπρου», δηλαδή έδαφος υπό αμερικανικό στρατιωτικό έλεγχο στη Γροιλανδία, κυρίαρχο ή σχεδόν κυρίαρχο, ως συμβιβασμός. Η παραδοχή αυτή διαστρεβλώνει το πρόβλημα. Η Κύπρος δεν αποτελεί πρότυπο για τη Γροιλανδία. Είναι προειδοποίηση.
Το πραγματικό δίδαγμα της Κύπρου δεν είναι ότι η Ευρώπη χρειάζεται έναν κομψό τρόπο να φιλοξενεί εξωτερικές δυνάμεις στο έδαφός της. Είναι ότι η Ευρώπη άργησε να ανακτήσει τον πολιτικό έλεγχο σε εδάφη καθοριστικά για την ίδια της την ασφάλεια.
Η επόμενη φάση κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση: όχι νέοι θύλακες για συμμάχους, αλλά ευρωπαϊκός έλεγχος στις βάσεις που διαμορφώνουν την ασφάλεια της Ευρώπης.
Το Ακρωτήρι και η Δεκέλεια δεν είναι κατάλοιπα. Είναι το υπόλειμμα της συμφωνίας ανεξαρτησίας της Κύπρου το 1960. Τότε, η κυριαρχία και η εγγύηση αποτέλεσαν ενιαία δομή. Η Βρετανία διατήρησε τις βάσεις. Ανέλαβε να προστατεύει την Κυπριακή Δημοκρατία.
Το 1974, όταν η Τουρκία εισέβαλε στην Κύπρο, αυτή η δομή κατέρρευσε τη μοναδική στιγμή που έπρεπε να λειτουργήσει. Η εγγύηση απέτυχε. Οι βάσεις παρέμειναν.
Αποτελούν ένα ζωντανό παράδειγμα του πώς εξαιρετικές ρυθμίσεις επιβιώνουν ακόμη και όταν το πλαίσιο που τις νομιμοποιούσε έχει πάψει να ισχύει.
Αυτό που απέτυχε δεν ήταν η χρησιμότητα. Ήταν η πολιτική συμφωνία που παρείχε νομιμοποίηση. Το Λονδίνο συνεχίζει να αντιμετωπίζει τις Κυρίαρχες Βάσεις ως βρετανικό έδαφος εντός ενός παγκόσμιου αμυντικού δικτύου, με διπλή στρατιωτική και πολιτική διοίκηση. Η ρύθμιση συνεχίζεται. Η βάση της όχι.
Η Κύπρος δεν είναι κατάλοιπο αποαποικιοποίησης. Είναι ενεργό παράδειγμα του πώς εξαιρετικά καθεστώτα επιβιώνουν αφού η συμφωνία που τα δικαιολογούσε έχει χάσει την αποδοχή της.
Οι βάσεις δεν λειτουργούν ως εργαλεία κυπριακής ή ευρωπαϊκής άμυνας. Μετά το Brexit, η Κυπριακή Δημοκρατία εφαρμόζει το δίκαιο της ΕΕ εντός των περιοχών των βάσεων σε τομείς όπως τελωνεία, φορολογία και αγροτική πολιτική, ενώ η Βρετανία διατηρεί την κυριαρχία και τη στρατιωτική χρήση.
Η Ευρώπη στηρίζει το λειτουργικό περιβάλλον. Η Βρετανία διατηρεί τη στρατηγική πρωτοκαθεδρία.
Τον Μάρτιο του 2026 η αντίφαση έγινε σαφής. Πλήγμα στη βάση της RAF στο Ακρωτήρι έβαλε την Κύπρο σε σύγκρουση που δεν διαμόρφωσε. Η Κυπριακή Δημοκρατία χάραξε γραμμή. Ευρωπαϊκές δυνάμεις αναπτύχθηκαν. Το Άρθρο 42(7), η ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής της ΕΕ, δοκιμάστηκε στην πράξη. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο έθεσε τις βάσεις στην ευρωπαϊκή ατζέντα.
Μια δομή που μπορεί να μεταφέρει κινδύνους στο έδαφος της Ένωσης ενώ παραμένει εκτός της αμυντικής λογικής του κράτους που τη φιλοξενεί δεν είναι λύση. Είναι ένα ανοιχτό στρατηγικό ζήτημα.
Η στρέβλωση επεκτείνεται και πέρα από το νησί. Το 2025 το Λονδίνο ανέδειξε τη στρατηγική σύγκλιση με την Τουρκία ως προτεραιότητα, προχώρησε σε συμφωνίες για τα Typhoon και σύναψε σημαντική συμφωνία με την Άγκυρα.
Η ΕΕ διατηρεί περιοριστικά μέτρα για την Τουρκία λόγω των ενεργειών της στην Κύπρο και αντιμετωπίζει το νησί ως ζήτημα ευρωπαϊκής αλληλεγγύης. Ο βρετανικός θύλακας βρίσκεται έτσι ανάμεσα σε δύο στρατηγικά συστήματα: το διμερές και το ευρωπαϊκό. Αυτό είναι δομικά μη βιώσιμο.
Η Ευρώπη έχει διατυπώσει την αρχή πιο καθαρά στον Βορρά. Τον Ιανουάριο, οι Ευρωπαίοι ηγέτες δήλωσαν ότι η ασφάλεια της Αρκτικής είναι συλλογική και ότι η Γροιλανδία ανήκει στους κατοίκους της.
Το Πιτουφίκ δεν είναι αμερικανικός κυρίαρχος θύλακας. Είναι αμερικανική εγκατάσταση υπό δανική κυριαρχία, με κρίσιμες λειτουργίες για την προειδοποίηση πυραύλων, την άμυνα και την επιτήρηση του διαστήματος. Η σημασία του είναι δεδομένη. Το πολιτικό του πλαίσιο είναι το ζητούμενο.
Το θέμα δεν είναι αν το Πιτουφίκ είναι σημαντικό. Είναι αν ένας τόσο κρίσιμος χώρος μπορεί να παραμένει πολιτικά εξαρτημένος από την Ουάσιγκτον αντί να εδράζεται πρωτίστως στην Κοπεγχάγη, το Νουούκ και την Ευρώπη.
Η αμερικανική θέση είναι πιο αδύναμη απ’ όσο φαίνεται. Η συμφωνία του 1951 επιτρέπει αμερικανική λειτουργία όπου η Δανία δεν έχει δυνατότητα, αλλά προβλέπει και μεταβίβαση ευθυνών. Το πλαίσιο του 2023 επιβεβαιώνει τη δανική κυριαρχία και αντιμετωπίζει την αμερικανική παρουσία ως προσωρινή.
Η Γροιλανδία έχει συνταγματικά κατοχυρωμένη αυτοδιάθεση. Τίποτα δεν εμποδίζει την ευρωπαϊκή πρωτοκαθεδρία. Αντιθέτως, την επιτρέπει.
Η λειτουργία δεν απαιτεί εξωτερική κυριότητα.
Για αυτό και η «λύση τύπου Κύπρου» είναι λανθασμένη. Η Ευρώπη δεν χρειάζεται περισσότερα εδάφη υπό ξένο έλεγχο. Χρειάζεται λιγότερα.
Η αξία του Ακρωτηρίου βρίσκεται στον διάδρομο, τη θέση και την πρόσβαση, όχι στον τίτλο του 1960. Η αξία του Πιτουφίκ βρίσκεται στα ραντάρ και τη γεωγραφία, όχι στην αμερικανική πρωτοκαθεδρία.
Η Ευρώπη έχει ήδη εναλλακτικά μοντέλα. Οι ΗΠΑ αποχώρησαν από την Ισλανδία, αλλά το ΝΑΤΟ συνέχισε με εκ περιτροπής παρουσία.
Η λύση δεν είναι η απομάκρυνση συμμάχων. Είναι η αντιστροφή της πρωτοκαθεδρίας.
Στην Κύπρο αυτό σημαίνει ένταξη των βάσεων σε ευρωπαϊκό πλαίσιο ή αναγνώριση ότι το σημερινό καθεστώς έχει εξαντληθεί.
Στη Γροιλανδία σημαίνει ευρωπαϊκοποίηση: δανική και τοπική κυριαρχία, ευρωπαϊκή χρηματοδότηση και ενσωμάτωση στο ΝΑΤΟ.
Η Ευρώπη έχει τα μέσα. Αυτό που λείπει είναι η πολιτική βούληση.
Η Κύπρος δεν είναι μοντέλο. Είναι προειδοποίηση. Το Πιτουφίκ δεν πρέπει να γίνει το επόμενο Ακρωτήρι. Και το Ακρωτήρι δεν μπορεί να παραμείνει εξαίρεση.
Οι βάσεις που διαμορφώνουν την ευρωπαϊκή ασφάλεια πρέπει να λειτουργούν υπό ευρωπαϊκό έλεγχο. Στην Κύπρο αυτό σημαίνει μεταβίβαση ή κατάργηση. Στη Γροιλανδία, μεταβίβαση.
Η εποχή των «άθικτων» θύλακων τελειώνει.