Σοβαρή δημογραφική κρίση αντιμετωπίζει πλέον η Τουρκία, σύμφωνα με το δημοσίευμα του Λεβέντ Κενέζ στο Nordic Monitor, το οποίο βασίζεται σε νέα επίσημα στοιχεία της Τουρκικής Στατιστικής Υπηρεσίας. Ο δείκτης γονιμότητας στη χώρα έπεσε στο 1,42 παιδί ανά γυναίκα, από 1,48 το προηγούμενο έτος, απομακρύνοντας ακόμη περισσότερο την Τουρκία από το όριο αναπλήρωσης του πληθυσμού, που βρίσκεται στο 2,1.
Η εξέλιξη αυτή αποκτά βαρύνουσα σημασία, καθώς η Τουρκία για δεκαετίες παρουσίαζε τον νεανικό και αυξανόμενο πληθυσμό της ως στρατηγικό πλεονέκτημα. Σήμερα, όμως, η χώρα των άνω των 85 εκατομμυρίων κατοίκων βρίσκεται αντιμέτωπη με τάσεις που θυμίζουν γηράσκουσες ευρωπαϊκές και ασιατικές οικονομίες.
Σύμφωνα με το Nordic Monitor, η πτώση των γεννήσεων συνδέεται άμεσα με την παρατεταμένη οικονομική πίεση που βιώνει η τουρκική κοινωνία. Το αυξημένο κόστος στέγασης, ο επίμονος πληθωρισμός, τα ακριβά έξοδα ανατροφής παιδιών και η οικονομική ανασφάλεια των νεότερων γενεών οδηγούν σε καθυστερημένους γάμους και μικρότερες οικογένειες.
Τα νέα στοιχεία δείχνουν ότι οι γεννήσεις μειώνονται σε μεγάλο μέρος της χώρας, ενώ η μέση ηλικία των μητέρων αυξάνεται. Οι νεότερες γενιές παντρεύονται αργότερα σε σχέση με την προηγούμενη δεκαετία, ενώ πολλά ζευγάρια επιλέγουν να κάνουν μόνο ένα παιδί ή να αναβάλουν πλήρως τη γονεϊκότητα.
Στις μεγάλες πόλεις, όπως η Κωνσταντινούπολη, η Άγκυρα και η Σμύρνη, το πρόβλημα εμφανίζεται ακόμη πιο έντονο. Τα υψηλά ενοίκια, τα μικρότερα διαμερίσματα και η μειωμένη αγοραστική δύναμη αλλάζουν τις αποφάσεις των νοικοκυριών για την οικογένεια. Το κόστος ζωής λειτουργεί πλέον ως βασικός παράγοντας δημογραφικής συρρίκνωσης.
Η εικόνα αυτή σηματοδοτεί μεγάλη αλλαγή για την Τουρκία. Στις αρχές του αιώνα, οι Τουρκάλες αποκτούσαν κατά μέσο όρο πάνω από δύο παιδιά και η χώρα διατηρούσε ρυθμούς πληθυσμιακής αύξησης υψηλότερους από πολλές ευρωπαϊκές χώρες. Πλέον, η Τουρκία πλησιάζει επίπεδα γονιμότητας που καταγράφονται σε ορισμένες από τις ταχύτερα γηράσκουσες κοινωνίες του κόσμου.
Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν παρουσιάζει εδώ και χρόνια τη δημογραφική επιβράδυνση ως εθνική απειλή. Ο Τούρκος πρόεδρος καλεί επανειλημμένα τις οικογένειες να αποκτούν τουλάχιστον τρία παιδιά, ενώ η κυβέρνησή του προειδοποιεί ότι η πτώση των γεννήσεων μπορεί να πλήξει μακροπρόθεσμα την οικονομία, το ασφαλιστικό σύστημα και ακόμη και τη στρατιωτική επάρκεια της χώρας.
Η τουρκική κυβέρνηση προωθεί ένα μακροπρόθεσμο σχέδιο που ονομάζει «Όραμα Οικογένειας και Πληθυσμού», με μέτρα στήριξης για γάμους, τεκνοποίηση, παιδική φροντίδα και στέγαση νέων ζευγαριών. Παράλληλα, θρησκευτικοί θεσμοί και φιλοκυβερνητικές οργανώσεις εντείνουν τις καμπάνιες υπέρ των μεγαλύτερων οικογενειών και των γάμων σε νεαρότερη ηλικία.
Ωστόσο, τα στοιχεία δείχνουν ότι οι κυβερνητικές εκκλήσεις δεν ανατρέπουν τις βαθύτερες οικονομικές και κοινωνικές τάσεις. Η Τουρκία βιώνει χρόνια υψηλού πληθωρισμού, με τις τιμές στα τρόφιμα, τα ενοίκια και την εκπαίδευση να αυξάνονται απότομα. Πολλοί νέοι εργαζόμενοι αντιμετωπίζουν επισφαλή απασχόληση και χαμηλότερους πραγματικούς μισθούς.
Η δημογραφική κάμψη παρουσιάζει και έντονες περιφερειακές διαφορές. Οι νοτιοανατολικές επαρχίες διατηρούν ακόμη υψηλότερα επίπεδα γονιμότητας σε σχέση με τα δυτικά αστικά κέντρα, αλλά ακόμη και εκεί οι γεννήσεις μειώνονται σταθερά τα τελευταία χρόνια.
Την ίδια ώρα, η πληθυσμιακή δομή της Τουρκίας αλλάζει γρήγορα. Οι προβολές της TurkStat δείχνουν ότι η μέση ηλικία θα συνεχίσει να αυξάνεται τις επόμενες δεκαετίες, ενώ το ποσοστό των ηλικιωμένων πολιτών θα μεγαλώνει. Ο πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας αναμένεται να κορυφωθεί και στη συνέχεια να αρχίσει να μειώνεται, δημιουργώντας νέες πιέσεις στο σύστημα υγείας, στην κοινωνική ασφάλιση και στην αγορά εργασίας.
Η συρρίκνωση των νεότερων ηλικιών μπορεί να προκαλέσει προβλήματα και σε βασικούς τομείς της τουρκικής οικονομίας, όπως η μεταποίηση και οι κατασκευές, που στηρίζονται σε μεγάλο εργατικό δυναμικό. Παράλληλα, αρκετές αγροτικές περιοχές βλέπουν τον πληθυσμό τους να μειώνεται, καθώς οι νέοι μετακινούνται προς τις μεγάλες πόλεις για εργασία και εκπαίδευση.
Το Nordic Monitor σημειώνει ότι η Τουρκία ακολουθεί πλέον δημογραφικά μοτίβα που έχουν εμφανιστεί σε πολλές ανεπτυγμένες και αναπτυσσόμενες οικονομίες. Η διαφορά είναι ότι η Τουρκία μπήκε αργότερα σε αυτή τη διαδικασία, αλλά η πτώση εξελίσσεται με μεγάλη ταχύτητα.
Για την κυβέρνηση Ερντογάν, το θέμα δεν είναι μόνο κοινωνικό ή οικονομικό. Έχει και πολιτική, στρατηγική και γεωπολιτική διάσταση. Η Άγκυρα συνδέει την πληθυσμιακή αύξηση με την εθνική ισχύ, την οικονομική ανθεκτικότητα και τη στρατιωτική δυνατότητα. Γι’ αυτό και η νέα πτώση του δείκτη γονιμότητας ανοίγει συζήτηση για το αν η Τουρκία μπορεί πραγματικά να αναστρέψει την πορεία όσο οι νέες γενιές πιέζονται από την ακρίβεια, την ανεργία και την ανασφάλεια.
Η αντιπολίτευση, σύμφωνα με το δημοσίευμα, δείχνει ως βασικές αιτίες της δημογραφικής κάμψης την επιδείνωση των συνθηκών διαβίωσης και τη μείωση της αγοραστικής δύναμης. Τα ακριβά σπίτια, το υψηλό κόστος γάμου και η οικονομική αβεβαιότητα οδηγούν όλο και περισσότερα ζευγάρια στην αναβολή ή στον περιορισμό της τεκνοποίησης.
Η Τουρκία βρίσκεται, επομένως, μπροστά σε μια εξέλιξη που μπορεί να επηρεάσει το μέλλον της πιο βαθιά από όσο δείχνουν οι αριθμοί. Η δημογραφία δεν αλλάζει με συνθήματα. Θέλει σταθερή οικονομία, εμπιστοσύνη, στέγη, εισόδημα και προοπτική. Και σήμερα, η Τουρκία του Ερντογάν φαίνεται να χάνει ακριβώς εκείνο που για χρόνια πρόβαλλε ως μεγάλο της πλεονέκτημα: τον νεανικό πληθυσμό της.