Γράφει ο Γιάννος Χαραλαμπίδης, ΣΗΜΕΡΙΝΗ
Γαλάζια Πατρίδα και το δίκαιο στην ΕΕ
Η Γαλάζια Πατρίδα περιλαμβάνει στην πράξη τη διχοτόμηση του Αιγαίου και τον πλήρη γεωπολιτικό έλεγχο της Κύπρου είτε με είτε χωρίς λύση, υπό την έννοια ότι η Τουρκία θέλει: Α) Να κλείσει τις πύλες του ανατολικού Αιγαίου για να αποκόψει την Κύπρο από την Ελλάδα και Β) να διατηρεί την Κύπρο ως αχίλλειο πτέρνα του Ελληνισμού για να εκβιάζει την Αθήνα.
Ερώτημα: Και η ΕΕ, στην οποία πολλά επενδύσαμε; Μάλλον δεν ήταν αυτή που η ηγεσίες μας ήθελαν να πιστεύουν ότι ήταν, δηλαδή ένας χώρος όπου υπερίσχυε και απονεμόταν το δίκαιο. Στην πράξη συνιστά έναν διακρατικό Οργανισμό εξυπηρέτησης εθνικών συμφερόντων. Διότι τι είναι το κοινό ευρωπαϊκό συμφέρον; Είναι ο ελάχιστος κώδικας σύγκλισης αντικρουόμενων εθνικών συμφερόντων, που καθορίζεται στη βάση της ισχύος ενός εκάστου των κρατών μελών. Ο δε βαθμός εφαρμογής του δικαίου είναι ανάλογος της σύγκλισης με ό,τι το εθνικό και το κοινό ευρωπαϊκό συμφέρον θέλουν να υπηρετούν. Το ερώτημα για την Ευρώπη δεν είναι μόνο εάν η Γαλάζια Πατρίδα συνιστά απειλή για δυο κράτη μέλη της, όπως η Κύπρος και η Ελλάδα, αλλά εάν θα απειλήσει και τα δικά της συμφέροντα, δηλαδή της ΕΕ ως τέτοιας και των κρατών μελών της.
Τα εγκώμια…
Η Τουρκία κλιμακώνει στρατιωτικά και νομικά τις προκλήσεις της στην περιοχή μας. Τόσο η Αθήνα όσο και Λευκωσία στηρίζονται στην πολιτική τής αλληλεγγύης από την ΕΕ. Όμως, η Πρόεδρος της Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, έγραψε τις προάλλες στον προσωπικό της λογαριασμό στην πλατφόρμα X, ότι η συνομιλία της με τον Ερντογάν ήταν «πολύ καλή» και σημείωσε ότι «η Τουρκία είναι βασικός εταίρος σε μια ταραχώδη περιοχή». Επί τούτου τόνισε: «Τα συμφέροντά μας συμπίπτουν: η διατήρηση των εμπορικών οδών ανοικτών, η ομαλή ροή της ενέργειας και η σταθερότητα των εφοδιαστικών αλυσίδων. Θα συνεχίσουμε τη στενή συνεργασία μας πάνω σε αυτές τις προτεραιότητες». Και πρόσθεσε ότι: «Η ΕΕ εκτιμά τις προσπάθειες της Τουρκίας για μια διπλωματική λύση στη σύγκρουση με το Ιράν και για την αποκλιμάκωση της έντασης». Από την πλευρά της, η τουρκική κυβέρνηση άφησε να διαρρεύσει ότι ο Ερντογάν είπε στην Πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ότι: 1) «Οι εντάσεις που καταγράφονται στην περιοχή ανέδειξαν για μία ακόμη φορά τη στρατηγική σημασία των σχέσεων μεταξύ Τουρκίας και Ευρωπαϊκής Ένωσης». 2) «Η συμμετοχή της Τουρκίας στις πρωτοβουλίες που αφορούν τις ευρωπαϊκές στρατηγικές ασφάλειας θα ήταν επωφελής». 3) «Η τελωνειακή ένωση πρέπει να επικαιροποιηθεί».
Η σημασία του «Σουνιτικού Ισλάμ»
Τόσο η Άγκυρα όσο και η Ευρώπη κατανοούν ότι η πλήρης ένταξη της Τουρκίας στην ΕΕ είναι δύσκολη. Ακόμη και αν βολεύει την Άγκυρα, δεν βολεύει την Ευρώπη και δη τα ισχυρά κράτη μέλη της, που θα πρέπει να μοιραστούν πλέον την όποια θεσμική εξουσία με την Τουρκία, αφού θα είναι μαζί με τη Γερμανία οι δυο μεγαλύτερες χώρες. Ερώτημα: Η Τουρκία θέλει ή, ακόμη και αν θέλει, μπορεί να προχωρήσει σε μεταρρυθμίσεις για πλήρη ένταξη; Η απάντηση πηγάζει από το ίδιο το τουρκικό πολιτικό σκηνικό. Τι σημαίνει αυτό; Ότι η συνοχή της Τουρκίας πολιτικά και εθνολογικά, ακόμη και θεσμικά, χαρακτηρίζεται από τη θεωρία του «Μαύρου Κουτιού». Τι αναφέρει το αφήγημα αυτό; Το τουρκικό πολιτικό σύστημα λειτουργεί ως μία κλειστή και έντονα συγκεντρωτική δομή, η οποία διατηρεί μέσα στο «μαύρο κουτί» διάφορες αντίρροπες πολιτικές, εθνοτικές, ιδεολογικές και μειονοτικές δυνάμεις. Σύμφωνα με αυτήν τη θεωρία, το τουρκικό κράτος επιδιώκει να διατηρήσει την εσωτερική ενότητα και τη συνοχή του, περιορίζοντας την πολιτική φιλελευθεροποίηση και διατηρώντας ισχυρό κεντρικό έλεγχο, που ενισχύεται από τον θρησκευτικό συντηρητισμό του Σουνιτικού Ισλάμ ως κώδικα αρχών και αξιών, ο οποίος δεν επιτρέπει τις όποιες προσβλητικές έως και ανήθικες Δυτικές μεταρρυθμίσεις, που απειλούν τον «ευϋπόληπτο» καθημερινό τρόπο ζωής. Το «μαύρο κουτί» παραμένει ουσιαστικά σφραγισμένο μέσω δημοκρατικών ελλειμμάτων που αφορούν στον περιορισμό του πολιτικού πλουραλισμού και των δικαιωμάτων των μειονοτήτων, ενώ από την άλλη επιβάλλεται μέσω της αυθαιρεσίας ισχυρών κρατικών θεσμών υπό το πρόσχημα ότι είναι τέτοιοι, διότι σκοπός τους είναι να αποτρέψουν πιθανές αποσχιστικές ή διαλυτικές τάσεις.
Οι φυγόκεντρες δυνάμεις
Η θεωρία αυτή υποστηρίζει ότι σημαντικά τμήματα του τουρκικού κρατικού μηχανισμού αντιλαμβάνονται ότι η βαθύτερη δημοκρατικοποίηση δεν ενισχύει τη συνοχή του κράτους, αλλά, αντίθετα, μπορεί να την αποδυναμώσει. Ειδικότερα, το τουρκικό πολιτικό και στρατηγικό κατεστημένο αντιμετώπισε ιστορικά ζητήματα όπως:
η κουρδική ταυτότητα και τα δικαιώματα των Κούρδων,
οι απαιτήσεις για περιφερειακή αυτονομία,
ο εθνοτικός και γλωσσικός πλουραλισμός,
τα ανθρώπινα δικαιώματα, από τον σεβασμό της γυναίκας ώς τα δικαιώματα των παιδιών,
η ελευθερία του Τύπου και ο σεβασμός της αντιπολίτευσης,
καθώς και οι ευρύτερες δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις.
Πρόκειται για στοιχεία, τα οποία το τουρκικό κατεστημένο μεταφράζει ως πιθανούς κινδύνους για την εδαφική ακεραιότητα και την εθνική ενότητα της Τουρκικής Δημοκρατίας. Για τον λόγο αυτό, τμήματα της τουρκικής κρατικής παράδοσης πιστεύουν ότι οι εκτεταμένες δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις θα εξελιχθούν σε «φυγόκεντρες δυνάμεις» που ενδέχεται να οδηγήσουν μακροπρόθεσμα σε αποσταθεροποίηση ή ακόμη και διάλυση του κράτους. Η λογική αυτή συνδέεται ιστορικά με τον φόβο του διαμελισμού της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και με το σύνδρομο της λεγόμενης «Συνθήκης των Σεβρών», δηλαδή της πεποίθησης ότι εξωτερικές δυνάμεις ενδέχεται να εκμεταλλευθούν τις μειονότητες και τις εσωτερικές διαιρέσεις για να αποδυναμώσουν την Τουρκία. Με άλλα λόγια, φοβούνται ότι κάθε βήμα υιοθέτησης ενός Δυτικού μοντέλου δημοκρατίας, το οποίο θα προκύψει μέσω των μεταρρυθμίσεων που επιβάλλει η ευρωπαϊκή ενταξιακή πορεία, θα απειλεί όλο και περισσότερο τη συνοχή της χώρας.
Συνοχή της ΕΕ και δημοκρατικό έλλειμμα
Αντίθετα, η ΕΕ ακολουθεί μία εντελώς διαφορετική λογική πολιτικής ολοκλήρωσης, αφού κύριος στόχος για τη διατήρηση όσο το δυνατόν μεγαλύτερης συνοχής είναι ο περιορισμός του «δημοκρατικού ελλείμματος». Και αυτό μπορεί να συμβεί με:
τη δημοκρατική συμμετοχή,
τη διαφάνεια,
το κράτος δικαίου,
τη θεσμική λογοδοσία,
την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και δη των μειονοτήτων,
την ελευθερία της έκφρασης, τον πλουραλισμό και την πολυφωνία.
Στο ευρωπαϊκό μοντέλο, όσο υψηλότερος είναι ο δείκτης δημοκρατικότητας, τόσο μεγαλύτερη θεωρείται ότι είναι η πολιτική νομιμοποίηση, η κοινωνική εμπιστοσύνη και η συνοχή μεταξύ κρατών και κοινωνιών. Η ΕΕ θεωρεί, δηλαδή, ότι η δημοκρατική εμβάθυνση και η προστασία των δικαιωμάτων ενισχύουν την ενότητα και τη σταθερότητα και όχι την αποδυνάμωση.
Η διαφορά
Επομένως, η βασική διαφορά μεταξύ των δύο προσεγγίσεων είναι ότι:
η ΕΕ αντιμετωπίζει τη δημοκρατικοποίηση ως μηχανισμό βαθύτερης ολοκλήρωσης και ενίσχυσης της συνοχής,
ενώ σημαντικά τμήματα του τουρκικού πολιτικού συστήματος ιστορικά θεωρούν ότι η υπερβολική δημοκρατικοποίηση μπορεί να αποτελέσει απειλή για τη σταθερότητα, την ενότητα και την εδαφική ακεραιότητα του κράτους. Ότι δηλαδή η περισσότερη δημοκρατία θα ξεκλειδώσει και θα ανοίξει το μαύρο κουτί… της «Πανδώρας», με αποτέλεσμα την απελευθέρωση όλων των καταπιεσμένων και αντίρροπων τάσεων και αντιφάσεων, χωρίς να μπορούν να μαζευτούν και να έρθουν ξανά σε συνοχή.
Στρουθοκαμηλισμοί και Κύπρος
Η Φον ντερ Λάιεν χαϊδεύει από τη μια την Τουρκία και από την άλλη δηλώνει πως έχει πει στον Ταγίπ Ερντογάν ότι η Επιτροπή είναι έτοιμη να στηρίξει τις προσπάθειες του ΓΓ του ΟΗΕ για λύση του Κυπριακού. Διαβεβαιώνει, λοιπόν, τον Τούρκο Πρόεδρο ότι η ΕΕ θα έχει επικουρικό ρόλο, διότι ο κ. Ερντογάν δεν θέλει τις Βρυξέλλες στα πόδια του. Και δεν τις θέλει επειδή οι προτάσεις του δεν συνάδουν με τις αρχές και τις αξίες της ΕΕ, οπότε μπορούν να ισχύσουν μόνο ως τοπική απόκλιση και τμήμα ταυτοχρόνως του κεκτημένου στην αντίληψη του πρωτογενούς δικαίου. Εκείνο που δεν θέλει να αντιληφθεί η Φον ντερ Λάιεν είναι άλλο: Εάν η Τουρκία εφαρμόσει σε βάρος της Ελλάδας και της Κύπρου τη Γαλάζια Πατρίδα δεν θα πληρώσουμε μόνο εμείς κόστος, αλλά και ολόκληρη η Ευρώπη. Γιατί; Διότι θα είναι και αυτή πλέον γεωπολιτικά και γεωστρατηγικά όμηρος, εγκλωβισμένη στην Τουρκία από τους θαλάσσιους δρόμους, την ενέργεια, το εμπόριο ώς τα θέματα της ασφάλειας – εντός και εκτός Ευρώπης – ώς τη Μέση Ανατολή, ανεξαρτήτως ένταξης ή ειδικής σχέσης. Ας δουν οι εταίροι μας και πρώτη Φον ντερ Λάιν τον χάρτη, την ισχύ, δηλαδή την πολεμική βιομηχανία, και τη θέση της Τουρκίας, καθώς και το μέγεθος του στρατού της, και τότε αν θέλουν, θα αντιληφθούν τι συμβαίνει. Βεβαίως, πριν από την Πρόεδρο της Επιτροπής, θα πρέπει όλα αυτά να τα δουν οι ημέτεροι. Όσοι εξ αυτών αρέσκονται να στρουθοκαμηλίζουν. Για να προλάβουν, όχι μόνο τους Τούρκους, αλλά και τους εταίρους μας, οι οποίοι δεν αποκλείεται να μας δώσουν πεσκέσι στον Σουλτάνο με την ψευδαίσθηση ότι θα βρουν την ησυχία τους…