Επιμέλεια: Γιάννης Πεγειώτης
Μια ανησυχητική αλλά εξαιρετικά χρήσιμη εικόνα για τις μετακινήσεις αμάχων στο Ιράν εν μέσω πολέμου αποτυπώνει η νέα έκθεση κατάστασης του Εργαστηρίου Επιστήμης Γεωγραφικών Δεδομένων του Πανεπιστημίου του Λίβερπουλ, η οποία επιχειρεί να χαρτογραφήσει, σχεδόν σε πραγματικό χρόνο, τις πρώιμες τάσεις εσωτερικού εκτοπισμού του πληθυσμού μετά το ξέσπασμα της σύγκρουσης στις 28 Φεβρουαρίου 2026.
Η έρευνα, που φέρει τις υπογραφές των Francisco Rowe, Carmen Cabrera, Elisabetta Pietrostefani, Matt Mason, Rodgers Iradukunda, Andrea Nasuto και Emiliano Beltran, βασίζεται σε μια πειραματική αλλά ιδιαίτερα αποκαλυπτική μεθοδολογία: τη χρήση ψηφιακών δεδομένων ιχνηλάτησης, και ειδικότερα των αιτημάτων HTTPS του Cloudflare, προκειμένου να εντοπιστούν σχετικές μεταβολές στην παρουσία του πληθυσμού σε επαρχιακό επίπεδο.
Η σημασία αυτής της προσέγγισης είναι μεγάλη, καθώς οι παραδοσιακές πηγές παρακολούθησης του εκτοπισμού στο Ιράν παραμένουν περιορισμένες λόγω των κυρώσεων, των ενεργών εχθροπραξιών, των ελέγχων στην πληροφορία και της περιορισμένης πρόσβασης σε ανθρωπιστική βοήθεια. Μέσα σε αυτό το ασφυκτικό περιβάλλον, τα ψηφιακά ίχνη συνιστούν ένα εναλλακτικό εργαλείο αποτίμησης της κατάστασης, έστω και με σαφείς επιφυλάξεις ως προς την πλήρη ακρίβεια και την ερμηνεία τους.
Σύμφωνα με τα ευρήματα της έκθεσης, διαφαίνεται ένα σαφές γεωγραφικό μοτίβο εκτοπισμού καθώς εξελίσσεται η σύγκρουση. Στην πρώτη φάση της κρίσης καταγράφεται μια πρώιμη μετατόπιση πληθυσμού προς τις παραμεθόριες επαρχίες κοντά στην Τουρκία, την Αρμενία και το Αζερμπαϊτζάν, στοιχείο που δείχνει ότι ένα μέρος του πληθυσμού αναζήτησε από νωρίς διεξόδους προς περιοχές που θεωρούνται ενδεχομένως ασφαλέστερες ή πιο κατάλληλες για διασυνοριακή διαφυγή.
Στη συνέχεια, η εικόνα γίνεται πιο σύνθετη. Η έρευνα εντοπίζει σημαντικά σημεία συγκέντρωσης πληθυσμού σε επαρχίες που συνορεύουν με το Αφγανιστάν, ενώ ταυτόχρονα η Τεχεράνη εμφανίζει μέτρια θετική πληθυσμιακή μεταβολή σε σχέση με την προπολεμική της κατάσταση. Η εξέλιξη αυτή δεν θεωρείται παράδοξη από τους ερευνητές. Αντιθέτως, συνδέεται με προηγούμενα ερευνητικά μοτίβα που δείχνουν ότι σε περιόδους συγκρούσεων παρατηρείται συχνά συγκέντρωση πληθυσμού σε μεγάλα αστικά κέντρα, όπου οι πολίτες εκτιμούν ότι υπάρχουν περισσότερες δυνατότητες προστασίας, πρόσβασης σε υπηρεσίες ή επιβίωσης.
Την ίδια ώρα, οι κεντρικές και νοτιοδυτικές επαρχίες του Ιράν προβάλλουν ως οι βασικότερες πηγές εκτοπισμού, γεγονός που δείχνει ότι εκεί εντοπίζεται ισχυρή πίεση στον άμαχο πληθυσμό. Η μεταβολή αυτή αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς υποδηλώνει ότι η σύγκρουση δεν λειτουργεί μόνο ως παράγοντας συνοριακής φυγής, αλλά και ως μηχανισμός εσωτερικής αναδιάταξης πληθυσμών προς συγκεκριμένες ζώνες.
Η μεθοδολογία της έρευνας στηρίζεται στην παρατήρηση ότι, παρά τις διακοπές του διαδικτύου, τα δεδομένα HTTPS του Cloudflare εξακολουθούν να παρέχουν χρήσιμα σήματα για την ανθρώπινη δραστηριότητα. Αυτό συμβαίνει επειδή οι διακοπές σπάνια πλήττουν ολόκληρο το δίκτυο ταυτόχρονα. Σε πολλές περιπτώσεις διατηρούνται χαμηλά επίπεδα εξωτερικής συνδεσιμότητας μέσω επιλεγμένων δικτύων, μερικής δρομολόγησης ή σύντομων αποκαταστάσεων, ενώ κρίσιμες υπηρεσίες, όπως οι τραπεζικές και οι ιατρικές, παραμένουν σε λειτουργία.
Οι ερευνητές σπεύδουν πάντως να διευκρινίσουν ότι οι εκτιμήσεις τους δεν αποτυπώνουν απόλυτους αριθμούς ούτε ακριβείς ροές μετακίνησης, αλλά σχετικές μεταβολές στην παρουσία πληθυσμού μεταξύ των επαρχιών. Με άλλα λόγια, η έρευνα δείχνει πού φαίνεται να αυξάνεται ή να μειώνεται η ανθρώπινη παρουσία, όχι πόσοι ακριβώς έφυγαν ή μετακινήθηκαν. Για τον λόγο αυτό, συστήνεται ιδιαίτερη προσοχή στην ανάγνωση των ευρημάτων.
Για να ενισχύσουν την αξιοπιστία των συμπερασμάτων τους, οι συντάκτες της έκθεσης αντιπαρέβαλαν τα ευρήματα από το Cloudflare με προβολές σελίδων της Wikipedia στα Φαρσί, αλλά και με δεδομένα συμβάντων από τον Χάρτη Απεργίας στο Ιράν. Επιπλέον, οι μεταβολές βαθμονομήθηκαν σε σχέση με μια προπολεμική βάση, προσαρμόστηκαν για τις διακοπές του δικτύου και ελέγχθηκαν σε συνάρτηση με τη γεωγραφική έκθεση σε πυραυλικές και αεροπορικές επιδρομές.
Στην έκθεση υπογραμμίζεται επίσης ότι τα ευρήματα συνάδουν με τα διασυνοριακά δεδομένα DTM του Διεθνούς Οργανισμού Μετανάστευσης, τα οποία καταγράφουν περίπου 40.000 αναχωρήσεις μεταξύ 3 και 10 Μαρτίου, κυρίως προς το Αφγανιστάν, το Πακιστάν, την Τουρκία και το Αζερμπαϊτζάν. Αυτό δίνει μια πρόσθετη ένδειξη ότι οι ψηφιακές μετρήσεις δεν λειτουργούν στο κενό, αλλά συνδέονται με ήδη παρατηρούμενες τάσεις μετακίνησης εκτός ιρανικών συνόρων.
Το συνολικό συμπέρασμα της έκθεσης είναι ότι βρισκόμαστε μπροστά σε μια πρώιμη αλλά σαφή δυναμική εσωτερικού εκτοπισμού, η οποία ακολουθεί συγκεκριμένα γεωγραφικά μοτίβα και αντανακλά τη σταδιακή πίεση που ασκεί ο πόλεμος στον άμαχο πληθυσμό του Ιράν. Η εικόνα δεν είναι ακόμη οριστική, ούτε μπορεί να αποδοθεί με την ακρίβεια που θα πρόσφεραν πλήρως ανοιχτές και σταθερές ανθρωπιστικές πηγές, όμως αποτελεί ένα πολύτιμο εργαλείο για την κατανόηση όσων διαδραματίζονται κάτω από το πέπλο της πολεμικής σύγκρουσης και της πληροφοριακής ασφυξίας.
Οι πληροφορίες και τα δεδομένα διαβιβάστηκαν από το Εργαστήριο Επιστήμης Γεωγραφικών Δεδομένων του Πανεπιστημίου του Λίβερπουλ μέσω της ειδικής υπηρεσίας του Ανθρωπιστικού Γραφείου του ΟΗΕ, προσφέροντας ένα πρώτο σοβαρό περίγραμμα της ανθρωπιστικής διάστασης της κρίσης.