Επιμέλεια: Γιάννης Πεγειώτης
Σε μια περίοδο όπου η Μέση Ανατολή βρίσκεται σε διαρκή αναταραχή, το ερώτημα «ποιος κυβερνά πραγματικά το Ιράν» επανέρχεται με ένταση μετά τον θάνατο του Αλί Χαμενεΐ. Αντί για κατάρρευση ή θεαματική αλλαγή καθεστώτος, αυτό που αναδύεται είναι μια σκληρή, ελεγχόμενη συνέχεια – αλλά με σαφή μετατόπιση προς τη στρατιωτικοποίηση της εξουσίας.
Σύμφωνα με ανάλυση του BBC Persian, η Ισλαμική Δημοκρατία λειτουργεί πλέον ως ένα «μωσαϊκό εξουσίας», όπου η λήψη αποφάσεων δεν συγκεντρώνεται σε ένα πρόσωπο, αλλά κατανέμεται σε ένα δίκτυο κληρικών, πολιτικών και –κυρίως– στρατιωτικών διοικητών.
Στρατός και Φρουροί: Το πραγματικό κέντρο ισχύος
Το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC) αναδεικνύεται ως ο βασικός πυλώνας σταθερότητας και επιρροής. Δεν πρόκειται απλώς για στρατιωτική δύναμη, αλλά για έναν πολυεπίπεδο μηχανισμό που ελέγχει:
- το βαλλιστικό πρόγραμμα
- τις εξωτερικές επιχειρήσεις
- κρίσιμους τομείς της εσωτερικής ασφάλειας
- σημαντικά οικονομικά δίκτυα
Μετά τη μετάβαση εξουσίας, οι IRGC φαίνεται να έχουν ενισχύσει περαιτέρω τη θέση τους, όχι απαραίτητα με τυπικό τρόπο, αλλά μέσω ενός δικτύου προσώπων που κινούν τα νήματα στο παρασκήνιο. Οι συνεχείς στοχεύσεις ανώτερων στελεχών από ισραηλινές και αμερικανικές επιχειρήσεις δεν αποδυνάμωσαν τη δομή – αντίθετα, ανέδειξαν την ικανότητά της να αντικαθιστά άμεσα διοικητές και να διατηρεί τη συνοχή.
Μοτζτάμπα Χαμενεΐ: Ηγεσία με περιορισμένη ορατότητα
Επισήμως, τη θέση του ανώτατου ηγέτη έχει αναλάβει ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ. Στα χαρτιά, πρόκειται για το ισχυρότερο αξίωμα της χώρας, με έλεγχο στις ένοπλες δυνάμεις, τη δικαιοσύνη και τους βασικούς θεσμούς.
Στην πράξη όμως, η εικόνα είναι διαφορετική:
- απουσία από τη δημόσια σφαίρα
- περιορισμένη εμπειρία σε διακυβέρνηση και διπλωματία
- αναφορές για προβλήματα υγείας
Το αποτέλεσμα είναι μια ηγεσία περισσότερο συμβολική παρά επιχειρησιακή. Οι κρίσιμες αποφάσεις, ειδικά εν μέσω πολέμου, φαίνεται να λαμβάνονται συλλογικά από ανώτερους αξιωματούχους και στρατιωτικούς.
Γκαλιμπάφ: Ο «γεφυροποιός» χωρίς απόλυτη ισχύ
Ο πρόεδρος του κοινοβουλίου, Μοχάμεντ Μπαγκέρ Γκαλιμπάφ, προβάλλεται ως μία από τις πιο σταθερές μορφές στο σύστημα. Με μακρά διαδρομή σε στρατό, αστυνομία και πολιτική, λειτουργεί ως κρίκος σύνδεσης μεταξύ:
- πολιτικού συστήματος
- κληρικού κατεστημένου
- μηχανισμού ασφαλείας
Παρά τις φήμες για ρόλο-κλειδί σε διαπραγματεύσεις με τις ΗΠΑ, οι αναλυτές επισημαίνουν ότι δεν διαθέτει την αυτοτελή ισχύ για να κυριαρχήσει στο σύστημα. Η επιρροή του εντάσσεται στο ευρύτερο πλέγμα εξουσίας, όπου κυριαρχούν οι στρατιωτικοί συσχετισμοί.
Πρόεδρος και κυβέρνηση σε δεύτερο πλάνο
Ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεκιάν παραμένει τυπικά επικεφαλής της εκτελεστικής εξουσίας, ωστόσο ο ρόλος του έχει συρρικνωθεί σημαντικά.
Η πραγματικότητα δείχνει:
- περιορισμένη επιρροή σε άμυνα και εξωτερική πολιτική
- μετατόπιση αποφάσεων προς τα όργανα ασφαλείας
- εστίαση της κυβέρνησης σε καθημερινή διαχείριση (οικονομία, δημόσιες υπηρεσίες)
Το πολιτικό σκέλος του κράτους λειτουργεί πλέον συμπληρωματικά, όχι καθοδηγητικά.
Το Ανώτατο Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας
Κομβικό ρόλο διαδραματίζει το Ανώτατο Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας, το οποίο:
- καθορίζει στρατηγική ασφάλειας και εξωτερικής πολιτικής
- συντονίζει στρατιωτικές και πληροφοριακές δομές
- λειτουργεί υπό την έγκριση του ηγέτη
Παράλληλα, το Εθνικό Συμβούλιο Άμυνας, που δημιουργήθηκε μετά τον πρόσφατο πόλεμο με το Ισραήλ, συγκεντρώνει τη λήψη στρατιωτικών αποφάσεων, ενισχύοντας περαιτέρω τον ρόλο των ενόπλων δυνάμεων.
Ένα καθεστώς ανθεκτικό – αλλά πιο σκληρό
Η εικόνα που διαμορφώνεται δεν είναι ενός κράτους σε αποσύνθεση, αλλά ενός συστήματος που προσαρμόστηκε για να επιβιώσει. Το Ιράν δεν πέρασε σε χάος μετά τον Χαμενεΐ – πέρασε σε ένα πιο κλειστό, πιο στρατιωτικοποιημένο μοντέλο.
Ένα υβριδικό καθεστώς, όπου:
- ο ηγέτης λειτουργεί ως σύμβολο ενότητας
- οι στρατιωτικοί κρατούν τα πραγματικά κλειδιά της εξουσίας
- οι πολιτικοί κινούνται εντός προκαθορισμένων ορίων
Σε συνθήκες πολέμου, το μοντέλο αυτό δείχνει να ενισχύεται. Και όσο η πίεση από το εξωτερικό αυξάνεται, τόσο περισσότερο το βάρος θα μετατοπίζεται προς εκείνους που έχουν τον έλεγχο των όπλων και των μηχανισμών ασφαλείας.