Σπάνια μια τηλεοπτική συζήτηση ξεφεύγει τόσο αποφασιστικά από τα συνηθισμένα μονοπάτια της επικαιρότητας. Στην εκπομπή «Αντιθέσεις», ο καθηγητής θρησκειολογίας και ερμηνευτικής στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, πατήρ Νικόλαος Λουδοβίκος, έδωσε μια συνέντευξη που δύσκολα θα ξεχαστεί από όσους την παρακολούθησαν.
Αφορμή η επικαιρότητα — πόλεμοι, κρίσεις, η αίσθηση ότι ο πλανήτης έχει πάρει κατά κυριολεξία φωτιά. Το αποτέλεσμα, όμως, ήταν μια σπάνια φιλοσοφική και θεολογική ανατομία του σύγχρονου κόσμου, που ξεκίνησε από τον Πλωτίνο και κατέληξε στα κινητά τηλέφωνα και στην τεχνητή νοημοσύνη.
Η ρίζα του κακού: από τον Αυγουστίνο στον Νίτσε
Ο πατήρ Λουδοβίκος ανέπτυξε με επιχειρηματολογία που ακολουθεί χρόνια συστηματικής έρευνας αυτό που ο ίδιος ονομάζει «οντολογία της ισχύος». Η θέση του είναι προκλητικά απλή στη διατύπωσή της, αλλά εκπληκτικά σύνθετη στα θεμέλιά της: ο δυτικός πολιτισμός, μέσα από μια μακρά φιλοσοφική διαδρομή, μετέτρεψε την ισχύ στον μοναδικό κριτή της ιστορίας.
Η διαδρομή αυτή, όπως την ιχνηλατεί ο ίδιος, ξεκινά από τον Πλωτίνο, ο οποίος τόλμησε να ισχυριστεί ότι το ανθρώπινο εγώ μπορεί να ταυτιστεί με το Απόλυτο. Από εκεί, μέσω του Αυγουστίνου, φτάνουμε στην ιδέα ότι ο άνθρωπος είναι κατ’ εξοχήν «σκεπτόμενη βούληση» — και η βούληση, εκ φύσεως, κυριαρχεί. Ο Καρτέσιος κάνει το επόμενο βήμα: αποδεσμεύει αυτή τη βούληση από κάθε εξωτερική αναφορά, την καθιστά αυτόνομη. Και ο Νίτσε βάζει την τελευταία πινελιά: η συνεχής αυτοϋπέρβαση, η «θέληση για δύναμη», γίνεται ο σκοπός της ιστορίας.
Ο Θωμάς Ακινάτης και η «κλειστή ιστορία»
Ιδιαίτερα εντυπωσιακή ήταν η ανάλυση που αφιέρωσε ο πατήρ Λουδοβίκος στον Θωμά Ακινάτη — τον μεσαιωνικό θεολόγο που, κατά την άποψή του, έθεσε τα θεμέλια για αυτό που ο ίδιος αποκαλεί «κλειστή ιστορία». Μέσα από πέντε διακρίσεις που εισήγαγε ο Ακινάτης — ανάμεσα στη φύση και τη χάρη, στη γενική και την εκλεκτική αγάπη του Θεού, στον φυσικό και τον υπερφυσικό σκοπό του ανθρώπου — δημιουργήθηκαν οι προϋποθέσεις για έναν κόσμο όπου η ιστορία εκτυλίσσεται κλειστή στον εαυτό της, χωρίς υπερβατική αναφορά, κρινόμενη αποκλειστικά με κριτήρια ισχύος.
Ο Χέγκελ, σύμφωνα με τον Λουδοβίκο, είναι ο μεγάλος καταλύτης αυτής της πορείας: «Το βασίλειο του πνεύματος δημιουργείται από τον άνθρωπο», λέει ο Γερμανός φιλόσοφος — και με τη φράση αυτή, ο Θεός γίνεται δημιούργημα του ανθρώπινου νου.
Βελούδινος ολοκληρωτισμός: ο πιο επικίνδυνος γιατί μας αρέσει
Ένα από τα πιο ηχηρά σημεία της συζήτησης ήταν η ανάλυση του λεγόμενου «βελούδινου ολοκληρωτισμού» — μια έννοια που ο Λουδοβίκος έχει αναπτύξει στο πρόσφατο βιβλίο του. Σε αντίθεση με τους ολοκληρωτισμούς του 20ού αιώνα, που ήταν «ασκητικοί» — απαιτούσαν θυσία, πειθαρχία, συλλογικό αγώνα — ο σύγχρονος ολοκληρωτισμός λειτουργεί μέσα από την απόλυτη επιτρεπτικότητα. Μας δίνει τα πάντα, μας επιτρέπει τα πάντα, και ακριβώς γι’ αυτό μας ελέγχει πλήρως: γιατί δεν μας αφήνει να θέσουμε τα ουσιαστικά ερωτήματα.
«Μας αρέσει πάρα πολύ», είπε χαρακτηριστικά. «Και αυτό είναι το επικίνδυνο.»
Ισλάμ, Ισραήλ, Δύση: τρεις δρόμοι που συγκλίνουν
Εξίσου τολμηρή ήταν η ανάλυσή του για τις τρεις μεγάλες θρησκευτικές-πολιτισμικές δυνάμεις που συγκρούονται σήμερα. Και οι τρεις, υποστήριξε, έχουν καταλήξει να παίζουν το ίδιο παιχνίδι: αναζητούν ιστορική δικαίωση με όρους ισχύος. Ο ιουδαϊκός κόσμος, μετά το τραύμα του Ολοκαυτώματος, κινείται από μεταφυσική απογοήτευση προς ιστορικό ρεβανσισμό. Το Ισλάμ, παρά τη μεγάλη του παράδοση διαλόγου — που συμβολίζει ο Αβερρόης — αδυνατεί να αναθεωρηθεί εσωτερικά και επιλέγει τον δρόμο της ισχύος. Και η Δύση, έχοντας χάσει την επαφή με τις πηγές της, επιβάλλει πλέον τις αξίες της διά της βίας.
«Συγκλίνουν όλοι σήμερα», είπε. «Αυτό είναι το φοβερό που βλέπω.»
Η νέα γενιά: παγωμένη μπροστά στο χάος
Ίσως το πιο συγκινητικό μέρος της συζήτησης ήταν όταν ο πατήρ Λουδοβίκος μίλησε για τους φοιτητές του. Περιέγραψε μια γενιά που έχει «παγώσει» μπροστά στο μέγεθος των προβλημάτων — οικογένειες διαλυμένες, θεσμοί κατεστραμμένοι, σχέσεις αδύνατες, νόημα ανύπαρκτο. Ανέφερε ότι σε αμφιθέατρο 320 φοιτητών, μόνο 10 με 15 σήκωσαν χέρι όταν ρωτήθηκαν αν επιθυμούν να παντρευτούν. Αντίθετα, όταν ρωτήθηκαν αν πιστεύουν στον Θεό, σήκωσαν χέρι 319 από τους 320.
«Είναι οι πιο μεταφυσικές γενιές που έρχονται», είπε. «Αλλά δεν ξέρουν πού να το στρέψουν αυτό».
Μίλησε επίσης για κλήσεις που δέχεται μέσα στη νύχτα από νέους ανθρώπους που του ζητούν «έναν λόγο να μην αυτοκτονήσουν» — μια εικόνα που άφησε βαριά σιωπή στη συζήτηση.
Η πρόταση: επιστροφή στις πηγές — αλλά όχι νοσταλγικά
Ο Λουδοβίκος δεν έμεινε στη διάγνωση. Πρότεινε — με επιφύλαξη και ταπεινοφροσύνη, όπως ο ίδιος παραδέχτηκε — μια «επανερμηνεία» των βαθύτερων παραδόσεων του χριστιανοελληνοδυτικού κόσμου: όχι ως νοσταλγική επιστροφή, αλλά ως δημιουργικός διάλογος με τα σημερινά προβλήματα. Ανέφερε ως σημάδι ελπίδας την εκρηκτική ανάπτυξη της Ορθοδοξίας στη Βόρεια Αμερική και τα διεθνή συνέδρια για τον Μάξιμο Ομολογητή που συγκεντρώνουν ανθρώπους από την Αλάσκα μέχρι την Κίνα.
Έκλεισε με μια φράση που αναστρέφει τον Μαρξ: «Προτού αλλάξουμε τον κόσμο, είναι καιρός να τον καταλάβουμε ξανά.»
Η εκπομπή «Αντιθέσεις» συνεχίζει να αναζητά αυτό που το όνομά της υπόσχεται: τις πραγματικές αντιθέσεις, πίσω από τον θόρυβο της επικαιρότητας.