Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Νερού (22 Μαρτίου), η εκπομπή «Άνθρωπος και Φύση» της Web TV Ανιχνεύσεις αφιέρωσε το επεισόδιό της στο κρισιμότερο ίσως περιβαλλοντικό ζήτημα της εποχής μας: την παγκόσμια κρίση του γλυκού νερού. Τρεις επιστήμονες του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης ανέλυσαν με σαφήνεια και τεκμηρίωση μια πραγματικότητα που πολύ συχνά υποτιμάται στη δημόσια συζήτηση.
Το Κέντρο UNESCO που λίγοι γνωρίζουν
Η καθηγήτρια διαχείρισης υδατικών πόρων στο τμήμα Πολιτικών Μηχανικών του ΑΠΘ, Ελπίδα Κολοκυθά, παρουσίασε το Κέντρο UNESCO Ολοκληρωμένης Διεπιστημονικής Διαχείρισης Υδατικών Πόρων, ένα από τα 29 κέντρα νερού παγκοσμίως που στεγάζεται στο ΑΠΘ από το 2018. Το κέντρο αυτό συγκεντρώνει επιστήμονες από 13 τμήματα — από τη Βιολογία και τη Γεωλογία ως τη Δημοσιογραφία και τις Καλές Τέχνες — αποδεικνύοντας εμπράκτως ότι το νερό δεν είναι αμιγώς τεχνικό ζήτημα, αλλά διεπιστημονική πρόκληση που αφορά ολόκληρη την κοινωνία.
Η κρίση σε αριθμούς: +40% ζήτηση έως το 2030
Η εικόνα που σκιαγράφησε η κ. Κολοκυθά για τον πλανήτη είναι ανησυχητική. Καταναλώνουμε ήδη περισσότερο νερό από όσο η φύση μπορεί να αναπληρώσει. Η ζήτηση αναμένεται να αυξηθεί κατά 40% έως το 2030, ενώ ο παγκόσμιος πληθυσμός έχει διπλασιαστεί και η κατανάλωση νερού έχει εξαπλασιαστεί. Η κλιματική αλλαγή επιδεινώνει δραματικά το πρόβλημα: εναλλάσσονται ακραία φαινόμενα ξηρασίας και πλημμυρών, οι δασικές πυρκαγιές αφαιρούν τα φυσικά φίλτρα επαναπλήρωσης των υπόγειων υδροφορέων, και η συμφωνία του Παρισιού για ανώτατη αύξηση θερμοκρασίας 1,5°C φαντάζει όλο και πιο δύσκολα εφικτή.
Η Ελλάδα: πλούσια σε νερό, αλλά 19η σε κίνδυνο λειψυδρίας
Παρά την εικόνα χώρας με ικανοποιητικά υδατικά αποθέματα, η Ελλάδα κατατάσσεται 19η παγκοσμίως σε κίνδυνο λειψυδρίας — ένα στοιχείο που αιφνιδιάζει. Η κ. Κολοκυθά εξήγησε γιατί: η λειψυδρία δεν είναι συνώνυμη με ανομβρία. Είναι κατά κύριο λόγο ανθρωπογενές φαινόμενο, αποτέλεσμα απουσίας πολιτικής διαχείρισης.
Τα προβλήματα της χώρας είναι συγκεκριμένα: έντονη χωρική ανισοκατανομή του νερού (βρέχει στα ορεινά, λείπει στα νησιά), αρνητικά υδατικά ισοζύγια σε Αττική, Θεσσαλία, Κεντρική Μακεδονία, Κρήτη και νησιά, υπεράντληση υπόγειων υδροφορέων που οδηγεί σε εισχώρηση θαλασσινού νερού, και εποχική εκρηκτική αύξηση ζήτησης λόγω τουρισμού: σε νησιά όπως η Μύκονο και η Σαντορίνη, ο πληθυσμός υπερδεκαπλασιάζεται το καλοκαίρι, τη στιγμή που οι γεωμορφολογικές συνθήκες τα καθιστούν από τη φύση τους άνυδρα. Το 85% της κατανάλωσης νερού στη χώρα αφορά τη γεωργία — εκεί εντοπίζονται και τα μεγαλύτερα περιθώρια εξοικονόμησης.
Ιδατική χρεοκοπία: ο νέος όρος που πρέπει να μάθουμε
Ο καθηγητής υδρογεολογίας Κωνσταντίνος Βουδούρης εισήγαγε στη συζήτηση τον όρο «ιδατική χρεοκοπία», όπως τον έχει ορίσει το Ινστιτούτο Νερού και Κλίματος του ΟΗΕ: όταν καταναλώνουμε περισσότερο νερό από όσο η φύση αναπληρώνει, οδηγούμαστε σε υδατική χρεοκοπία — ακριβώς όπως η οικονομική χρεοκοπία προκύπτει όταν ξοδεύουμε περισσότερα από όσα παράγουμε. Η εκδήλωσή της είναι ορατή: καταστροφή υγροτόπων, συρρίκνωση λιμνών, πτώση στάθμης υπόγειων υδροφορέων, εξάντληση πηγών.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα η λίμνη Κορώνεια κοντά στη Θεσσαλονίκη, που από το 1960 έως σήμερα έχει συρρικνωθεί δραματικά λόγω συνδυασμού υπεράντλησης, μειωμένης βροχόπτωσης και μειωμένης υπόγειας τροφοδοσίας.
Νερό και πόλεμος: η επόμενη παγκόσμια σύγκρουση;
Το πιο ανατριχιαστικό τμήμα της εκπομπής ήταν η ανάλυση των υδροπολιτικών κινδύνων. Ο κ. Βουδούρης ανέδειξε ότι το νερό έχει ήδη γίνει αιτία διακρατικών εντάσεων σε πολλές περιοχές του πλανήτη.
Στο Περσικό Κόλπο, χώρες που καλύπτουν το 80-90% των αναγκών τους από αφαλατώσεις βρίσκονται σε κίνδυνο αν βομβαρδιστούν αυτές οι εγκαταστάσεις. Στην Ινδία και το Πακιστάν — δύο πυρηνικές δυνάμεις — υπήρξαν πρόσφατες εντάσεις λόγω φραγμάτων στον ποταμό Ινδό. Στη Μέση Ανατολή, η Τουρκία ελέγχει τις πηγές Τίγρη και Ευφράτη μέσω φραγμάτων, στερώντας νερό από Συρία και Ιράκ. Στην Αφρική, η Αιθιοπία διεκδικεί τον Γαλάζιο Νείλο έναντι της Αιγύπτου, ενώ παράλληλα ο γιγαντιαίος υπόγειος υδροφορέας της Νουβίας — που εκτείνεται κάτω από Λιβύη, Τσαντ, Σουδάν και Αίγυπτο και περιέχει «απολιθωμένο νερό» εγκλωβισμένο εκεί εδώ και εκατομμύρια χρόνια — αποτελεί εστία διενέξεων. Ο Καντάφι είχε επιχειρήσει να το αντλήσει από βάθη 600-700 μέτρων. Σύμφωνα με επιστημονικές εκτιμήσεις, το απόθεμα αυτό θα εξαντληθεί σε περίπου 200 χρόνια — και δεν ανανεώνεται.
Θερμαλισμός: ο κρυφός πλούτος που αγνοούμε
Σε μια πιο αισιόδοξη νότα, ο διδάκτορας υδρογεολογίας Ζήσης Αγγελίδης παρενέβη για να υπενθυμίσει έναν σχεδόν αναξιοποίητο πλούτο της χώρας: τις 86 αναγνωρισμένες ιαματικές πηγές σε 60 περιοχές. Η Ευρώπη διαθέτει 1.600 τέτοιους χώρους και διακινεί 24 εκατομμύρια επισκέπτες ετησίως. Η Ελλάδα, παρά τα συγκριτικά της πλεονεκτήματα — θερμές πηγές σε ορεινά, πεδινά και παράκτια περιβάλλοντα — παραμένει στάσιμη, κυρίως λόγω απουσίας ένταξης της υδροθεραπείας στο Εθνικό Σύστημα Υγείας.
Τα συμπεράσματα: τρεις λέξεις-κλειδιά
Και οι τρεις επιστήμονες συγκλίνουν σε κοινές διαπιστώσεις. Το νερό πρέπει να θεωρείται δημόσιο αγαθό και ανθρώπινο δικαίωμα — όχι εμπόρευμα. Χρειάζεται αλλαγή νοοτροπίας, εξοικονόμηση και ολοκληρωμένη διαχείριση σε επίπεδο λεκάνης απορροής. Και απαιτείται πολιτική βούληση — ακόμη και σε συνταγματικό επίπεδο, με κατοχύρωση του δημόσιου χαρακτήρα του νερού. Η επιλογή, όπως είπε ο κ. Βουδούρης, είναι απλή: νερό για την ειρήνη ή νερό για τον πόλεμο.