Ηχηρή προειδοποίηση για τη στρατηγική αδυναμία της Ευρωπαϊκής Ένωσης και για τον κίνδυνο θεσμικής και πολιτικής παρακμής της απηύθυνε ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας, ακαδημαϊκός και επίτιμος καθηγητής της Νομικής Σχολής του ΕΚΠΑ, Προκόπιος Παυλόπουλος, μιλώντας σε ημερίδα της Ακαδημίας Αθηνών με θέμα τη διακυβέρνηση, τις εθνικές αναϊεραρχήσεις και τους διεθνείς καταναγκασμούς. Στο επίκεντρο της παρέμβασής του βρέθηκε η καίρια σημασία της Κοινής Εξωτερικής Πολιτικής και Πολιτικής Ασφάλειας, της γνωστής ΚΕΠΠΑ, ως αναγκαίας προϋπόθεσης όχι μόνο για την εδραίωση της ευρωπαϊκής ενοποίησης, αλλά και για την ίδια τη γεωπολιτική υπόσταση της Ευρώπης.
Ο κ. Παυλόπουλος περιέγραψε ένα διεθνές περιβάλλον βαθιάς και πολυεπίπεδης κρίσης, το οποίο, όπως είπε, φέρει πλέον έντονα τα σημάδια πολεμικής γενίκευσης, με αφετηρία την παράνομη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία και με νέα κορύφωση τη σφοδρή πολεμική σύγκρουση μεταξύ ΗΠΑ και Ισραήλ από τη μια και Ιράν από την άλλη. Μέσα σε αυτή τη συγκυρία, υποστήριξε ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση δέχεται ευθεία πίεση στη συνοχή της, καθώς πλήττονται βασικοί πυλώνες της προοπτικής της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης και αποδυναμώνεται ταυτόχρονα η δυνατότητά της να διαδραματίσει τον ρόλο που της αναλογεί στο διεθνές σύστημα.
Κατά την ανάλυσή του, ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν είναι στενά οικονομικός, ούτε περιορίζεται στην επιδίωξη ανάπτυξης ή στην ενίσχυση της στρατιωτικής ισχύος για λόγους ανταγωνισμού. Αντιθέτως, υπογράμμισε ότι η Ευρώπη, λόγω της ιστορίας, του πολιτισμού και της ίδιας της καταγωγής της, έχει έναν ευρύτερο, σχεδόν πλανητικό προορισμό: να υπερασπιστεί σε παγκόσμιο επίπεδο την ειρηνική συνύπαρξη κρατών και λαών, τη δημοκρατία, τα θεμελιώδη δικαιώματα, την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και, κυρίως, τη δικαιοσύνη, με ιδιαίτερη έμφαση στην κοινωνική δικαιοσύνη. Με απλά λόγια, η Ευρωπαϊκή Ένωση, κατά τον πρώην Πρόεδρο της Δημοκρατίας, δεν νοείται ως απλό οικονομικό μπλοκ, αλλά ως δύναμη αρχών και αξιών.
Ακριβώς γι’ αυτό, σημείωσε ότι η ΚΕΠΠΑ δεν είναι μια δευτερεύουσα ή τεχνική πτυχή της ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής, αλλά ένας από τους πιο κρίσιμους πυλώνες πάνω στους οποίους μπορεί να στηριχθεί μια βιώσιμη ευρωπαϊκή ενοποίηση. Επικαλέστηκε μάλιστα τις ίδιες τις καταστατικές συνθήκες της Ένωσης, υπογραμμίζοντας ότι το γράμμα και το πνεύμα τους καθιστούν σαφές πως η οργάνωση και η εφαρμογή μιας κοινής εξωτερικής πολιτικής και πολιτικής ασφάλειας είναι αναγκαία συνθήκη για να αποκτήσει η Ευρώπη ταυτότητα, ανεξαρτησία και πραγματική δυνατότητα παρέμβασης υπέρ της ειρήνης και της διεθνούς ασφάλειας.
Ιδιαίτερο βάρος έδωσε στην ανάγκη διαμόρφωσης όχι μόνο κοινής εξωτερικής πολιτικής, αλλά και πραγματικής κοινής άμυνας. Όπως τόνισε, η σημερινή κατάσταση, όπου η ευρωπαϊκή άμυνα εξαρτάται ακόμη από περιστασιακές συνεργασίες κρατών-μελών και από τη λεγόμενη ρήτρα αλληλεγγύης, δεν επαρκεί. Κατά τον ίδιο, μια ολοκληρωμένη κοινή άμυνα μπορεί να αποκτήσει πραγματικό νόημα μόνο μέσα από τη συγκρότηση ενός στιβαρού ευρωπαϊκού στρατιωτικού βραχίονα, ενός είδους Ευρωστρατού, ο οποίος θα συνεργάζεται με τις εθνικές ένοπλες δυνάμεις αλλά θα δίνει στην ίδια την Ευρωπαϊκή Ένωση οργανωτική και επιχειρησιακή αυτοτέλεια.
Στο κεντρικό και πιο αιχμηρό μέρος της ομιλίας του, ο κ. Παυλόπουλος άσκησε σφοδρή κριτική στη διαχρονική ατροφία της ΚΕΠΠΑ. Υποστήριξε ότι από τη στιγμή που η Ευρωπαϊκή Ένωση επικέντρωσε μονομερώς το ενδιαφέρον της στη λειτουργία της Ευρωζώνης και στα οικονομικά της εργαλεία, ατόνησαν κρίσιμοι θεσμικοί και πολιτικοί αρμοί της ολοκλήρωσης, μεταξύ αυτών και η κοινή εξωτερική πολιτική. Το αποτέλεσμα, όπως είπε, είναι ότι σε καμία μεγάλη διεθνή κρίση των τελευταίων ετών η Ευρώπη δεν κατόρθωσε να εμφανιστεί ως πραγματικά υπολογίσιμη πλανητική δύναμη.
Κατά τον πρώην Πρόεδρο της Δημοκρατίας, αυτή η αδυναμία φάνηκε καθαρά τόσο στην περίπτωση της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία όσο και στην τρέχουσα κρίση στη Μέση Ανατολή. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, είπε, αιφνιδιάστηκε, βρέθηκε ουσιαστικά ανέτοιμη και δεν ενεργοποίησε εγκαίρως τους μηχανισμούς της ΚΕΠΠΑ, ούτε μπόρεσε να διαμορφώσει δική της στρατηγική αντίδραση. Αντί να μετάσχει ισότιμα στη λήψη των μεγάλων αποφάσεων, κατέληξε για μία ακόμη φορά να λειτουργεί ως ουραγός των γεωστρατηγικών επιλογών των Ηνωμένων Πολιτειών.
Στο σημείο αυτό η κριτική του έγινε ακόμη πιο σκληρή. Παρατήρησε ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση πληρώνει βαρύτατο τίμημα, κυρίως οικονομικό, για αυτή την πολιτική και στρατηγική ανεπάρκεια, ιδίως λόγω της ενεργειακής εξάρτησής της και των συνεπειών που προκάλεσαν τόσο ο πόλεμος στην Ουκρανία όσο και η αποσταθεροποίηση στη Μέση Ανατολή. Και όχι μόνο αυτό. Υποστήριξε ότι η ευρωπαϊκή αδυναμία έχει πλήξει τον πυρήνα του κύρους της Ένωσης, καθώς ολοένα και περισσότερο το μέλλον της φαίνεται να εξαρτάται από αποφάσεις που λαμβάνονται ερήμην της, κυρίως πέραν του Ατλαντικού.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο Προκόπης Παυλόπουλος έφερε ως χαρακτηριστικό παράδειγμα την Τουρκία, την οποία περιέγραψε ως χώρα με ανύπαρκτη δημοκρατική ευαισθησία που συχνά λειτουργεί ως ταραξίας της διεθνούς κοινότητας, παραβιάζοντας το διεθνές δίκαιο. Το πιο προκλητικό στοιχείο, κατά την ανάλυσή του, είναι ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση επιδεικνύει μια ανεπίτρεπτη ανοχή απέναντι σε τέτοιες συμπεριφορές, αποφεύγοντας να επιβάλει ακόμη και κυρώσεις που βρίσκονται εντός του πεδίου των αρμοδιοτήτων της. Στο Κυπριακό δε, τόνισε με έμφαση ότι συνιστά πρόκληση το γεγονός πως η Ένωση παρακολουθεί επί δεκαετίες αδρανής τη συνεχιζόμενη κατοχή του ενός τρίτου του εδάφους ενός πλήρους κράτους-μέλους της.
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της παρέμβασής του ήταν η αναφορά στην, έστω ατελή, ενεργοποίηση του μηχανισμού της ρήτρας αλληλεγγύης του άρθρου 42 παρ. 7 της Συνθήκης της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην περίπτωση της Κυπριακής Δημοκρατίας, λόγω του πολέμου που μαίνεται στη Μέση Ανατολή. Ο κ. Παυλόπουλος είδε σε αυτή την εξέλιξη μια πιθανή αφετηρία για κάτι ευρύτερο: ένα πρώτο σήμα ότι η ευρωπαϊκή αλληλεγγύη μπορεί να πάρει ουσία μόνο αν πάψει να στηρίζεται στην εκάστοτε ευκαιριακή συμβολή των κρατών-μελών και αποκτήσει μόνιμο επιχειρησιακό σχήμα.
Στον επίλογο της ομιλίας του, ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας απηύθυνε ουσιαστικά ένα πολιτικό και ιστορικό προσκλητήριο υπέρ της επιτάχυνσης της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Υποστήριξε ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση οφείλει τώρα, όχι αργότερα, να ολοκληρώσει το ημιτελές οικοδόμημά της. Το οφείλει, όπως είπε, στους ιδρυτές της, στους λαούς της, στον πολιτισμό της, αλλά και στην ίδια την ανθρωπότητα, αφού μόνο έτσι μπορεί να υπερασπισθεί αποτελεσματικά τον άνθρωπο, τον ανθρωπισμό, τη δημοκρατία και τη δικαιοσύνη σε παγκόσμια κλίμακα.
Το συνολικό μήνυμα της παρέμβασής του ήταν σαφές και αυστηρό: χωρίς πραγματική κοινή εξωτερική πολιτική, χωρίς κοινή πολιτική ασφάλειας και χωρίς ουσιαστική κοινή άμυνα, η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν κινδυνεύει απλώς να μείνει γεωπολιτικά αδύναμη. Κινδυνεύει να διολισθήσει σε μια κατάσταση στρατηγικής ασημαντότητας, θεσμικής υποβάθμισης και πολιτικής παρακμής. Και αυτό, κατά τον Προκόπη Παυλόπουλο, δεν είναι πλέον θεωρητικό ενδεχόμενο, αλλά ορατός κίνδυνος.