Ένα από τα μεγαλύτερα αινίγματα της σύγχρονης εποχής, τη σταδιακή εξαφάνιση των «χρόνων της αθωότητας», εξετάζει ο Προκόπης Παυλόπουλος μέσα από μία σύνθετη κοινωνική, θεσμική και πολιτισμική προσέγγιση.
Ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας και ακαδημαϊκός συνδέει την Οικονομική Παγκοσμιοποίηση, τη ραγδαία τεχνολογική εξέλιξη και την επικράτηση της οικονομικής αποτίμησης με τη συρρίκνωση του χρονικού διαστήματος κατά το οποίο το παιδί μπορεί να αντιλαμβάνεται τον κόσμο μέσα από τη δική του φαντασία και το συναίσθημά του.
Για να αναδείξει το φαινόμενο, επιστρέφει στον «Πολίτη Κέιν», την κινηματογραφική δημιουργία του Όρσον Γουέλς, και κυρίως στο περίφημο «Rosebud»: το παιδικό έλκηθρο που, λίγο πριν από τον θάνατό του, ανακαλεί στη μνήμη του ο πανίσχυρος αλλά βαθιά μόνος Τσαρλς Φόστερ Κέιν.
Η επικυριαρχία του οικονομικού πάνω στο θεσμικό
Ο Προκόπης Παυλόπουλος περιγράφει τη σημερινή εποχή ως κάθε άλλο παρά γραμμική. Η παγκοσμιοποιημένη οικονομία, η αποθέωση της Τεχνητής Νοημοσύνης και οι δυνατότητες του Κβαντικού Υπολογιστή έχουν ανατρέψει την παραδοσιακή ισορροπία ανάμεσα στην κοινωνικοοικονομική πραγματικότητα και τους θεσμούς.
Στο νέο περιβάλλον, όπως επισημαίνει, το οικονομικό στοιχείο αποκτά ένα είδος «επικυριαρχίας» απέναντι στο θεσμικό. Οι δημοκρατικά νομιμοποιημένοι κανόνες δικαίου εμφανίζονται συχνά να υποχωρούν απέναντι σε κανόνες οικονομικής προέλευσης, οι οποίοι διαμορφώνονται από κέντρα χωρίς σαφή ταυτότητα και χωρίς ουσιαστικό δημοκρατικό έλεγχο.
Οι δημιουργοί αυτών των οικονομικών κανόνων παραμένουν σε μεγάλο βαθμό ανώνυμοι και απρόσιτοι, αποφεύγοντας τον έλεγχο εγκυρότητας και τις αντίστοιχες συνέπειες. Έτσι, η κοινωνική ζωή δεν ρυθμίζεται πλέον αποκλειστικά από θεσμούς που έχουν προκύψει μέσα από δημοκρατικές διαδικασίες, αλλά όλο και περισσότερο από οικονομικά κριτήρια που επιβάλλονται χωρίς τη συμμετοχή των πολιτών.
Από τον αυτοκαθορισμό στον ετεροκαθορισμό
Μία από τις σημαντικότερες συνέπειες αυτής της μεταβολής είναι, σύμφωνα με τον πρώην Πρόεδρο της Δημοκρατίας, το ολοένα και πιο σύντομο πέρασμα του ανθρώπου από τον αυτοκαθορισμό στον ετεροκαθορισμό.
Στα πρώτα χρόνια της ζωής του, το παιδί προσδίδει στα πράγματα που του ανήκουν μία αξία που δεν σχετίζεται με το χρήμα. Ένα παιχνίδι μπορεί να είναι οικονομικά ασήμαντο, αλλά για το ίδιο να αποτελεί κάτι ανεκτίμητο, επειδή η σημασία του καθορίζεται από το συναίσθημα, τη φαντασία και τις προσωπικές αναμνήσεις.
Το παιδί δεν είναι διατεθειμένο να το αποχωριστεί έναντι οποιουδήποτε τιμήματος. Σε αυτή τη φάση δεν αποδέχεται τα οικονομικά κριτήρια των ενηλίκων, αλλά οικοδομεί τη δική του αντίληψη για την αξία των πραγμάτων. Πρόκειται για την περίοδο του αυτοκαθορισμού, κατά την οποία «ανήκει», σε μεγάλο βαθμό, στον εαυτό του.
Αυτή είναι η «ηλικία της αθωότητας»: η χρονική περίοδος κατά την οποία ο άνθρωπος δεν έχει ακόμη υποταχθεί στα πρότυπα και στις αποτιμήσεις που του επιβάλλει το εξωτερικό περιβάλλον.
Με την πάροδο του χρόνου, όμως, το παιδί αρχίζει να κοινωνικοποιείται και να υιοθετεί τις αξιολογήσεις του κόσμου των ενηλίκων. Τα αντικείμενα παύουν σταδιακά να αξιολογούνται αποκλειστικά μέσα από το συναίσθημα και αποκτούν οικονομική τιμή.
Εκεί αρχίζει η μετάβαση στον ετεροκαθορισμό. Ο άνθρωπος εισέρχεται σε έναν κόσμο στον οποίο οι κανόνες έχουν διαμορφωθεί από άλλους, χωρίς τη δική του συμμετοχή. Η προσωπική φαντασία υποχωρεί και τη θέση της καταλαμβάνουν κριτήρια που συνδέονται κυρίως με το χρήμα, την κατανάλωση, την κοινωνική θέση και την ισχύ.
Η παιδική αθωότητα στο υποσυνείδητο
Όσο κυριαρχεί η οικονομική αποτίμηση, τόσο οι αναμνήσεις της παιδικής ηλικίας απομακρύνονται από τη συνείδηση και κρύβονται στα βάθη του υποσυνειδήτου.
Τα παιχνίδια, τα συναισθήματα και οι εμπειρίες που κάποτε αποτελούσαν τον πυρήνα της ζωής του παιδιού εγκαταλείπουν σταδιακά το προσκήνιο. Ο ενήλικος καλείται να λειτουργήσει σε ένα περιβάλλον που αξιολογεί τα πάντα μέσα από την παραγωγικότητα, τη χρησιμότητα και την οικονομική τους αξία.
Ο Προκόπης Παυλόπουλος προειδοποιεί ότι, όσο περισσότερο αλλάζει το πολιτισμικό πρότυπο, τόσο δυσκολότερη γίνεται η ανάσυρση των απομειναριών της παιδικής αθωότητας από το υποσυνείδητο. Η προσπάθεια μπορεί να καταστεί επίπονη ή ακόμη και μάταιη.
Το αίνιγμα του «Rosebud»
Στο σημείο αυτό εισέρχεται στην ανάλυση ο «Πολίτης Κέιν», η ταινία που σκηνοθέτησε ο Όρσον Γουέλς το 1941, υπογράφοντας παράλληλα την παραγωγή και, μαζί με τον Χέρμαν Μάνκιεβιτς, το σενάριο.
Κεντρικός ήρωας είναι ο μεγαλοεκδότης Τσαρλς Φόστερ Κέιν, ένας άνθρωπος που ξεκίνησε από χαμηλά και κατόρθωσε να αποκτήσει αμύθητο πλούτο και τεράστια εξουσία. Πρότυπο του χαρακτήρα αποτέλεσε κυρίως ο Αμερικανός εκδότης Ουίλιαμ Ράντολφ Χιρστ.
Παρά την οικονομική παντοδυναμία, τις σχέσεις και τον μεγάλο κύκλο ανθρώπων που τον περιέβαλλαν, ο Κέιν οδηγήθηκε τελικά στην απομόνωση. Αιχμάλωτος του εγωισμού, της εξουσίας και της αδιάκοπης συσσώρευσης πλούτου, κατέληξε μόνος στην αχανή έπαυλη «Ζαναντού».
Λίγο πριν πεθάνει, προφέρει μία τελευταία λέξη: «Rosebud», δηλαδή «ροδανθός». Ένας δημοσιογράφος επιχειρεί σε όλη τη διάρκεια της ταινίας να αποκρυπτογραφήσει το νόημά της, χωρίς να τα καταφέρει.
Η απάντηση δίνεται στον θεατή στην τελευταία σκηνή. Το «Rosebud» ήταν το παιδικό ξύλινο έλκηθρο του Κέιν, πάνω στο οποίο υπήρχαν ζωγραφισμένα κόκκινα μπουμπούκια τριαντάφυλλων. Παρά τον αμύθητο πλούτο που απέκτησε, το πιο πολύτιμο αντικείμενο της ζωής του παρέμενε ένα απλό παιδικό παιχνίδι.
Η ματαιότητα του πλούτου και της εξουσίας
Ο «Πολίτης Κέιν» αποτυπώνει τη ματαιότητα ενός «αμερικανικού ονείρου» που έχει ταυτιστεί με τον άμετρο πλούτο, τη χλιδή και την απόλυτη εξουσία πάνω στους άλλους.
Ο Κέιν αποκτά σχεδόν τα πάντα, αλλά χάνει τον εαυτό του. Η οικονομική αξία των αντικειμένων που συσσωρεύει αποδεικνύεται ασήμαντη απέναντι στη συναισθηματική αξία ενός φθηνού ξύλινου έλκηθρου.
Την ώρα του θανάτου του δεν επιστρέφει νοερά στις επιχειρήσεις, στα πρωτοσέλιδα, στις επαύλεις ή στα πολύτιμα κειμήλια. Επιστρέφει στην παιδική ηλικία και στην τελευταία περίοδο κατά την οποία μπορούσε ακόμη να καθορίζει μόνος του τι ήταν πραγματικά πολύτιμο.
Το «Rosebud» συμβολίζει, επομένως, την προσωπική αυτονομία, την παιδική αθωότητα και την εποχή πριν από την υποταγή του ανθρώπου στην εξουσία του χρήματος.
Θα θυμόταν σήμερα ο Κέιν το έλκηθρό του;
Το κρίσιμο ερώτημα που θέτει ο Προκόπης Παυλόπουλος είναι εάν ένας σύγχρονος «Πολίτης Κέιν» θα κατόρθωνε, λίγο πριν από το τέλος, να ανασύρει από το υποσυνείδητό του το δικό του «Rosebud».
Η απάντησή του είναι απαισιόδοξη. Στη σημερινή εποχή, η παιδική ηλικία και η περίοδος του αυτοκαθορισμού συρρικνώνονται δραματικά. Τα παιδιά έρχονται πολύ νωρίτερα σε επαφή με την οικονομική αποτίμηση, την κατανάλωση και τα πρότυπα που διαμορφώνουν άλλοι για λογαριασμό τους.
Η «ηλικία της αθωότητας» γίνεται τόσο σύντομη, ώστε οι μνήμες της ενδέχεται να μην αποκτούν πλέον το βάθος που απαιτείται για να επιβιώσουν μέσα στον χρόνο.
Ένας σύγχρονος Κέιν, καταλήγει ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας, πιθανότατα δεν θα μπορούσε να θυμηθεί τον «ροδανθό» της παιδικής του αθωότητας. Όχι επειδή δεν θα επιθυμούσε να επιστρέψει σε αυτήν, αλλά επειδή το διάστημα κατά το οποίο έζησε πραγματικά ως παιδί θα ήταν βασανιστικά μικρό.