Με μια ομιλία που κινήθηκε πέρα από τον καθιερωμένο επετειακό λόγο, ο καθηγητής Ιατρικής του Πανεπιστημίου Stanford Γιάννης Ιωαννίδης παρενέβη στην εκδήλωση για τη συμπλήρωση 150 χρόνων από την ίδρυση της εφημερίδας «Εστία», θέτοντας στο επίκεντρο κρίσιμα ζητήματα για τη σύγχρονη Ελλάδα.
Ο διεθνώς αναγνωρισμένος ακαδημαϊκός αναφέρθηκε στην αριστεία, στην ελευθερία, στην εκπαίδευση, στο brain drain, αλλά και στις διαχρονικές παθογένειες που, όπως υπογράμμισε, εμποδίζουν τη χώρα να αξιοποιήσει το ανθρώπινο δυναμικό της.
Η ομιλία του είχε σαφή κριτική διάσταση, καθώς ο Γιάννης Ιωαννίδης δεν περιορίστηκε σε γενικές διαπιστώσεις, αλλά έθεσε το ζήτημα της απόστασης που συχνά χωρίζει τη δημόσια ρητορική από την πραγματική λειτουργία των θεσμών.
Η αριστεία δεν είναι σύνθημα
Κεντρική θέση στην παρέμβασή του είχε η έννοια της αριστείας.
Ο καθηγητής στάθηκε στην ανάγκη η αριστεία να πάψει να χρησιμοποιείται ως κενό σύνθημα και να αποκτήσει ουσιαστικό περιεχόμενο μέσα από θεσμούς που επιτρέπουν στους ικανότερους να προχωρούν χωρίς κομματικές, κοινωνικές ή διοικητικές εξαρτήσεις.
Στο πλαίσιο αυτό, η κριτική του στράφηκε στις στρεβλώσεις της ελληνικής πραγματικότητας, όπου η αξιοκρατία συχνά υποχωρεί μπροστά σε μηχανισμούς γνωριμιών, εξαρτήσεων και εσωτερικών ισορροπιών.
Το πρόβλημα, όπως αναδείχθηκε στην ομιλία του, δεν είναι η έλλειψη ικανών ανθρώπων.
Είναι η αδυναμία του συστήματος να τους αναγνωρίσει, να τους αξιοποιήσει και να τους κρατήσει στη χώρα.
Η ελευθερία ως προϋπόθεση δημιουργίας
Ο Γιάννης Ιωαννίδης συνέδεσε την αριστεία με την ελευθερία.
Χωρίς ελεύθερη σκέψη, ελευθερία της έρευνας και δυνατότητα έκφρασης διαφορετικών απόψεων, η πρόοδος –επιστημονική, κοινωνική ή πολιτική– περιορίζεται.
Η ελευθερία, υπό αυτή την έννοια, δεν παρουσιάστηκε απλώς ως συνταγματικό δικαίωμα, αλλά ως βασική προϋπόθεση για να μπορεί μια κοινωνία να παράγει ιδέες, γνώση και ανθρώπους που δεν φοβούνται να αμφισβητήσουν τις κυρίαρχες αντιλήψεις.
Η επιστημονική δημιουργία, αλλά και συνολικά η πνευματική ζωή, δεν μπορεί να αναπτυχθεί σε περιβάλλον που τιμωρεί την ανεξάρτητη σκέψη ή αντιμετωπίζει την κριτική ως απειλή.
Η εκπαίδευση στο επίκεντρο
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στην ελληνική εκπαίδευση.
Ο καθηγητής έθεσε εμμέσως αλλά σαφώς το ερώτημα εάν το εκπαιδευτικό σύστημα δημιουργεί ανθρώπους με ανεξάρτητη κρίση ή αν αναπαράγει ένα μοντέλο που περιορίζει τη δημιουργικότητα και την πραγματική αξιοκρατία.
Η εκπαίδευση, όπως προέκυψε από την παρέμβασή του, δεν μπορεί να περιορίζεται στη μετάδοση γνώσεων.
Οφείλει να καλλιεργεί κριτική σκέψη, υπευθυνότητα και τη δυνατότητα των νέων να κινηθούν πέρα από την πεπατημένη.
Σε διαφορετική περίπτωση, ακόμη και οι πιο ταλαντούχοι αναζητούν διέξοδο εκτός Ελλάδας.
Το brain drain ως σύμπτωμα βαθύτερου προβλήματος
Ακριβώς εκεί ο Γιάννης Ιωαννίδης έφερε στο προσκήνιο το brain drain.
Η φυγή νέων επιστημόνων και επαγγελματιών στο εξωτερικό δεν αποτελεί μόνο οικονομικό ή δημογραφικό ζήτημα.
Αποτελεί ένδειξη ότι ένα σημαντικό τμήμα του πιο παραγωγικού ανθρώπινου δυναμικού της χώρας δεν βρίσκει στην Ελλάδα τις συνθήκες για να εξελιχθεί.
Το πρόβλημα δεν λύνεται μόνο με οικονομικά κίνητρα.
Αφορά το συνολικό περιβάλλον: τις ευκαιρίες, την αξιοκρατία, την ελευθερία στην εργασία και στην έρευνα, την ποιότητα των θεσμών και τη δυνατότητα ενός νέου ανθρώπου να πιστέψει ότι η προσπάθειά του θα ανταμειφθεί.
Η Ελλάδα, με άλλα λόγια, δεν χάνει μόνο ανθρώπους.
Χάνει γνώση, δημιουργικότητα, πρωτοβουλία και ένα μέρος της μελλοντικής της προοπτικής.
Αιχμές για τις ελληνικές παθογένειες
Η ομιλία του Ιωαννίδη είχε και σαφές μήνυμα αυτοκριτικής.
Οι χρόνιες παθογένειες του ελληνικού κράτους και της κοινωνίας –η γραφειοκρατία, η αναξιοκρατία, η δυσπιστία προς την καινοτομία και η αδυναμία ουσιαστικής μεταρρύθμισης– εξακολουθούν να επιβαρύνουν την πορεία της χώρας.
Και όσο οι ίδιες δομές αναπαράγονται, τόσο δυσκολότερο γίνεται να δημιουργηθεί ένα περιβάλλον στο οποίο η αριστεία να είναι πραγματικά επιθυμητή και όχι απλώς ανεκτή.
Το ζήτημα, τελικά, δεν είναι εάν η Ελλάδα διαθέτει ικανούς ανθρώπους.
Το ζήτημα είναι εάν μπορεί να δημιουργήσει τις συνθήκες ώστε αυτοί οι άνθρωποι να θέλουν να μείνουν, να επιστρέψουν και να προσφέρουν.
Το μήνυμα από την επέτειο της «Εστίας»
Στην επετειακή εκδήλωση για τα 150 χρόνια της «Εστίας», η παρέμβαση του Γιάννη Ιωαννίδη λειτούργησε ως υπεν