Για τις μεταμορφώσεις της θρησκείας στη δεύτερη θητεία Τραμπ, με αφορμή τη νέα αυτοβιογραφία του Αντιπροέδρου Τζέι Ντι Βανς, μιλάει στο «Βήμα» η Τάρα Ιζαμπέλα Μπάρτον, καθηγήτρια στο Catholic University of America (Ουάσινγκτον), η οποία έχει γράψει για νέες μορφές θρησκευτικότητας στα βιβλία Παράξενα τελετουργικά: Νέες θρησκείες για έναν κόσμο χωρίς Θεό (2020) και Self–Made: Η επιμέλεια της εικόνας από τον Ντα Βίντσι ως τις Καρντάσιανς (2023).
Στην πρόσφατη δεύτερη αυτοβιογραφία του με τίτλο «Κοινωνία» (Communion), ο Αντιπρόεδρος Βανς περιγράφει το ταξίδι των μεταστροφών του από τον Ευαγγελικό Χριστιανισμό στον αθεϊσμό και από εκεί στην Καθολική Εκκλησία. Η Μπάρτον μας εξηγεί την «έκρηξη» των θρησκευτικών μεταστροφών στην εποχή του διαδικτύου.
Πού θα εντάσσατε την πρόσφατη αυτοβιογραφία του Τζέι Ντι Βανς, αν κάνατε σήμερα μια χαρτογράφηση των νέων θρησκευτικοτήτων, όπως αυτές που επιχειρείτε στα βιβλία σας;
Ποιο είναι το περιεχόμενο της σύγκλισης αντι-woke και Tech–Bros;
Για πολλούς Tech Bros της νέας δεξιάς, ο χριστιανισμός αποτελεί ένα σύνολο καλών ιδεών για να τις «κάνουμε download» στις συνειδήσεις των χρηστών και πολιτών. Πρόκειται για ιδέες σχετικές με έμφυλα ζητήματα, τεκνοποίηση, δημιουργία και ανατροφή οικογένειας και γενικότερα ό,τι ωφελεί κατ’ αυτούς την κοινωνία. Η στάση αυτή θυμίζει τον πραγματισμό του Γουίλιαμ Τζέιμς ότι η ωφέλεια για τους περισσότερους αποτελεί κριτήριο ορθότητας των ιδεών. Πολλοί στη Σίλικον Βάλεϊ μπορεί να μην πιστεύουν στην κυριολεκτική αλήθεια των χριστιανικών δογμάτων, όμως το αποφασιστικό είναι ότι η κοινωνική ωφέλεια επιτελεί την αλήθεια.
Πώς θα ορίζατε αυτό το πνεύμα της Σίλικον Βάλεϊ;
Στη Σίλικον Βάλεϊ έχουν σήμερα την τολμηρή αξίωση ότι η πραγματικότητα είναι εύπλαστη και κατασκευάσιμη. Πρόκειται για ιδέα με βαθιές ρίζες και μελετώ τις πηγές της στις μυστικιστικές παραδόσεις, την αλχημεία, τη μαγεία και τον ερμητισμό. Αρχής γενομένης από τον νεοπλατωνικό μυστικισμό, θεωρείται ότι αν έχεις τη σωστή εικόνα/παράσταση στον νου σου, σε συνδυασμό με το σωστό είδος ουράνιων ενεργειών, τότε μπορείς να διαμορφώσεις τον υλικό κόσμο κατά βούληση. Η Σίλικον Βάλεϊ προωθεί έναν παρόμοιο μυστικισμό στην εποχή του διαδικτύου και της τεχνητής νοημοσύνης.
Τα μαζικά μίντια αποτελούν σήμερα μια ισχυρή «μαγική» τεχνολογία. «Κάνουμε download» στη συνείδησή μας ό,τι προσλαμβάνουμε στο διαδίκτυο και πράττουμε αναλόγως. Το διαδίκτυο λειτουργεί ως αποθετήριο όλων των ιδεών που υπάρχουν και υπήρξαν, καθώς και πολλών που θα υπάρξουν, οδηγώντας σε «κούρσα ανταγωνισμού» για τις ιδέες που θα επικρατήσουν στο μέλλον. Οποιαδήποτε ιδέα είναι μιμητικώς ενδιαφέρουσα «αξίζει μια δοκιμή», καθώς η υλική πραγματικότητα θεωρείται ως πλήρως διαμορφώσιμη.
Στο πλαίσιο αυτό γίνεται κατανοητή η έκρηξη των θρησκευτικών μεταστροφών στην εποχή του διαδικτύου. Το ταχύτατο πέρασμα από την ιδέα στη συνείδηση μέχρι την πράξη σημαίνει ότι χριστιανικά δόγματα και ομολογίες θεωρούνται ότι αξίζουν υιοθεσίας είτε αυτούσια είτε μεταλλαγμένα, επειδή παρουσιάζουν, κατά τον Βανς, κοινωνική ωφέλεια για τη συνοχή και ευημερία της κοινωνίας. Παραδοσιακές θρησκείες αποτελούν επιλογή στο σούπερ μάρκετ της πνευματικότητας, αλλά μπορεί να φτιάξει κανείς και τη δική του.
Η σύμπραξη νεοδεξιών και Tech Bros πώς εντάσσεται στους πολιτισμικούς πολέμους των ΗΠΑ;
Εν μέσω αυτού που θα αποκαλούσα «ρεμίξ θρησκευτικότητα», καθώς ο καθένας αναμειγνύει δίκην «mix and match» τα στοιχεία που επιλέγει να τον χαρακτηρίσουν, ξεχωρίζουν δύο κυρίαρχα ρεύματα. Από τη μια έχουμε μια κουλτούρα διεκδίκησης κοινωνικής δικαιοσύνης. Πρόκειται για προοδευτικούς πολίτες, οι οποίοι όμως έχουν έντονα ουτοπικά στοιχεία στην πρακτική τους. Θεωρούν εαυτούς ως Δαυίδ που θα νικήσουν τους Γολιάθ του σεξισμού, του ρατσισμού και της κοινωνικής αδικίας. Δεν τους φτάνει η αυτοβελτίωση, αλλά ρίχνονται στον κοινωνικό αγώνα για να κατακρημνίσουν οχυρά κάστρα του συντηρητισμού. Το κίνημα κοινωνικής δικαιοσύνης αποτελεί ένα «εκκοσμικευμένο Ευαγγέλιο».
Η σύμπραξη νέας δεξιάς και Tech Bros κατά τη δεύτερη θητεία Τραμπ έρχεται ως αντίδραση σε αυτό το κίνημα των «Μαχητών της Κοινωνικής Δικαιοσύνης».Έχει, όμως, και αυτή τον δικό της ουτοπικό χαρακτήρα. Πρόκειται για την ουτοπία ενός νέου ορθολογισμού (Rationalism) και διανθρωπισμού (Transhumanism), η οποία τονίζει το δυναμικό του ανθρώπου που δεν έχει ακόμη εξερευνηθεί και πραγματωθεί. Ενώ οι μαχητές της κοινωνικής δικαιοσύνης τονίζουν τη βιωμένη εμπειρία, η «καλιφορνέζικη ιδεολογία» τοποθετεί τις ελπίδες της σε μια ψυχρότερη επιστήμη η οποία, όμως, θα μας επιτρέψει να βιοχακάρουμε τους εαυτούς μας και να αναβαθμίσουμε στοιχεία της ανθρώπινης φύσης σε ένα τεχνο-ουτοπικό πλαίσιο.
Ενώ η κουλτούρα της κοινωνικής δικαιοσύνης είναι προοδευτική ιδεολογικώς, ο σύγχρονος τεχνο-ουτοπισμός κλίνει περισσότερο προς τον ελευθεριανισμό (libertarianism). Οι τεχνο-ουτοπιστές είναι μια κουλτούρα κυρίως λευκών ανδρών, εξ ου και η έκφραση «Tech Bros»που τους αποδίδει χαρακτηριστικά τεχνολογικής αντροπαρέας, ενώ οι μαχητές κοινωνικής δικαιοσύνης αποτελούν ένα πολυφυλετικό κίνημα όπου κυριαρχούν οι θηλυκότητες και οι κουίρ.
Η «ιδεολογία της Καλιφόρνια» συνδυάζει το ελευθεριακό πνεύμα των χίπις με την επιχειρηματική στόχευση των γιάπις. Ο Πίτερ Τιλ, αλλά και ο Ίλον Μάσκ, ο Σεργκέι Μπριν, ο Λάρι Πέιτζ και άλλοι έχουν επενδύσει δισεκατομμύρια δολάρια στην κατεύθυνση της αναβάθμισης του ανθρώπου, αρχίζοντας από την αντιγήρανση και φτάνοντας ως την κυβερνο-αθανασία.
Επίσης, ενώ οι μαχητές κοινωνικής δικαιοσύνης είναι συχνά πολυσπουδαγμένοι με διδακτορικές και μεταδιδακτορικές σπουδές, πολλοί Tech Bros δηλώνουν περήφανα πως εγκατέλειψαν τις σπουδές μετά το πτυχίο, για να ακολουθήσουν όχι ακριβώς το «πανεπιστήμιο της ζωής» αλλά το «πανεπιστήμιο των επιχειρήσεων αιχμής». Αντί να μάθουν ή ξε-μάθουν την ανθρώπινη φύση στην ακαντίμια, προτιμούν να την αλλάξουν και να τη διαμορφώσουν οι ίδιοι.
Συνολικά, τα δύο αυτά κινήματα, οι μαχητές κοινωνικής δικαιοσύνης και οι τεχνο-ουτοπικοί, είναι τα μόνα που θέτουν σοβαρή υποψηφιότητα σήμερα για να αποτελέσουν μια νέα εκκοσμικευμένη θρησκεία στις ΗΠΑ. Προς το παρόν, κανείς δεν έχει επικρατήσει οριστικά έναντι του άλλου και ο πολιτισμικός πόλεμος εξελίσσεται με ενδιαφέροντα τρόπο. Η δεύτερη θητεία Τραμπ έχει φέρει μια μεγαλύτερη γειτνίαση των Tech Bros με τη συντηρητική δεξιά με κοινό σημείο τον αντιγουοκισμό, όμως είναι νωρίς για να ανακηρύξουμε οποιοδήποτε κίνημα ως νικητή.
Στην ευρύτερη αμερικανική κοινωνία ποιες τάσεις επικρατούν ως προς τη θρησκεία σήμερα;
Η τάση που αυξάνεται δημογραφικώς με τους μεγαλύτερους ρυθμούς είναι αυτοί που ενδιαφέρονται για την πνευματικότητα αλλά όχι για τη θρησκεία, με άλλα λόγια οι θρησκευτικώς ανένταχτοι οι οποίοι επιδίδονται σε θρησκευτικό «mix and match». Μπορεί, δηλαδή, ταυτοχρόνως να ενδιαφέρονται για το εβραϊκό Σαμπάτ, αλλά και να κάνουν γιόγκα και να τραγουδούν την «Άγια Νύχτα» τα Χριστούγεννα. Οι θρησκευτικώς ανένταχτοι είναι περίπου το 25% του αμερικανικού πληθυσμού, φτάνουν όμως το 40% μεταξύ των μιλένιαλς και είναι πολύ περισσότεροι σε χίπστερ αστικά κέντρα, όπως η Νέα Υόρκη.
Είμαστε πλέον ταυτοχρόνως καταναλωτές αλλά και δημιουργοί περιεχομένου, και αυτές οι έξεις μεταφέρονται και στην πνευματικότητα: Θέλουμε να διαλέγουμε κάτι που μας ταιριάζει από το σούπερ-μάρκετ των θρησκειών και να κατασκευάζουμε έναν συνδυασμό που να ταιριάζει στη δική μας περσόνα. Η τάση, λοιπόν, δεν είναι η απόρριψη των θρησκειών, αλλά το «ρεμιξάρισμά» τους. Το αποφασιστικό εδώ είναι η κουλτούρα του διαδικτύου που είναι για τις «ρεμίξ θρησκείες» ό,τι ήταν η τυπογραφία για τον Προτεσταντισμό.
Μπορείτε να μας αναφέρετε παραδείγματα θρησκευτικοτήτων που βρίσκει κανείς σήμερα στο αμερικανικό «σούπερ-μάρκετ» της πνευματικότητας, αλλά και των «tailored» (στα μέτρα του καθενός) εξατομικευμένων θρησκειών που κατασκευάζονται κατά βούληση;
Τα παραδείγματα είναι πολλά. Η κουλτούρα της ευεξίας (wellness culture), που καλλιεργεί μια αρμονική αναβάθμιση του ψυχοσωματικού, ή οι πνευματικές συνεδρίες ποδηλασίας που προσφέρει η εταιρία φίτνες «SoulCycle», ή η εμμονική κουλτούρα των φανς, ή μορφές σύγχρονου αποκρυφισμού, ή εμπρόθετες κοινότητες της νέας σεξουαλικής επανάστασης γύρω από την πολυσυντροφικότητα ή γύρω από επιμέρους φετιχιστικές πρακτικές. Και, βεβαίως, μπορεί να είναι και η αταβιστική εναλλακτική δεξιά αλλά και το αντίθετό της, οι μαχητές της κοινωνικής δικαιοσύνης.
Οι συνεδρίες CrossFit, ο τελετουργικός καθαρισμός του σώματος με χυμούς που συνιστά η Γκουίνεθ Πάλτροου, ο ορισμός ειδικών ηθικών κανόνων για κάθε ερωτική σχέση οι οποίοι τελούν υπό διαπραγμάτευση και μπορεί να περιλαμβάνουν ηθική μη μονογαμία, αλλά και η τάση να κατασκευάζουμε εξατομικευμένα θρησκευτικά μυστήρια, δηλαδή να επιλέγουμε πώς θα είναι η τελετουργία ενός γάμου ή μιας κηδείας, η απασχόληση με την «τοξική ενέργεια» που εκπέμπουν άλλοι άνθρωποι είναι ορισμένα από τα συμπτώματα της διάχυσης της πνευματικότητας και της αναζήτησής της μακριά από οργανωμένες θρησκείες.
Μπορούν, λοιπόν, οι κουλτούρες του Ίντερνετ να δημιουργήσουν νέες θρησκείες;
Αυτό που πρέπει να θυμόμαστε είναι ότι οι «ρεμίξ θρησκευτικότητες» κολυμπούν στο Ίντερνετ, όπως ο Προτεσταντισμός κολύμπησε στην τυπογραφία. Από τη στιγμή που μπορούσε το κάθε άτομο να έχει τη δική του Βίβλο άρχισε, για καλό ή για κακό, η συναρπαστική περιπέτεια της νεωτερικότητας μακριά από την αυθεντία. Σήμερα, παρότι δεν μπορούμε να πούμε αν το Ίντερνετ επιτείνει μια πνευματική τάση της κοινωνίας που ήδη υπήρχε ή αν την προκαλεί, παραμένει γεγονός ότι ο άνθρωπος που επιμελείται τη σελίδα του στο Facebook ή στο Instagram δεν καταλαβαίνει γιατί να μην επιμεληθεί και τον γάμο του ή την κηδεία του ίδιου ή των αγαπημένων του προσώπων.
Γιατί θεωρείτε ότι η «κουλτούρα της ευεξίας» έχει αποκτήσει θρησκευτικά χαρακτηριστικά και δεν είναι απλώς μια κοσμική δραστηριότητα;
Η «κουλτούρα της ευεξίας» είναι μια νέα μορφή θρησκευτικότητας γιατί βασίζεται στο «χρέος» προς τον εαυτό, μια οιονεί θρησκευτική ευθύνη να βελτιστοποιήσουμε τον νου και το σώμα μας. Κουλτούρες δίαιτας, εξάσκησης, φίτνες και αισθητικής πακετάρονται στο μάρκετινγκ υπό τον γενικό τίτλο ενός «wellness» που οφείλουμε στον εαυτό μας. Δεν πρόκειται απλώς να γίνεις πιο όμορφη, πιο «χοτ» ή πιο υγιής, χρειάζεσαι μια «επιμέλεια εαυτού». Είναι νεο-θρησκευτικός τρόπος να εξέλθεις από τη ραθυμία, δίνοντας αξία στον εαυτό σου.
Πώς συνδέεται αυτή η αμερικανική κουλτούρα βελτιστοποίησης με τον σεξουαλικό ουτοπισμό;
Στην Αμερική, η υπέρβαση των κοινωνικών προσδιορισμών, προκειμένου να βρω τον αληθινό εαυτό μου, συνδέθηκε με τη σεξουαλική ελευθερία. Σήμερα το επικαλούνται οι πολυσυντροφικές/πολυερωτικές κοινότητες. Θεωρείται ότι όταν οι άνθρωποι ξεφορτωθούν την ντροπή, τη χριστιανική ενοχή και καταπίεση και αφεθούν ελεύθεροι να κάνουν σεξ με οποιονδήποτε τρόπο θέλουν, η συμπεριφορά τους θα είναι εντέλει καλή με αποτέλεσμα μια βελτίωση της ανθρωπότητας.
Υπάρχουν και ζητήματα κοινωνικής χειραφέτησης που βρίσκουν διέξοδο μέσα από τις νέες μορφές θρησκευτικότητας;
Πολλές γυναίκες δεν μπορούν παρά να δουν στις οργανωμένες θρησκείες τα κατάλοιπα καταπιεστικών πατριαρχικών πολιτισμών. Επίσης κουίρ άτομα, που συχνά είχαν οδηγηθεί σε περιθωριοποίηση από τις παραδοσιακές πίστεις, αναζητούν την πνευματική αλήθεια σε νέες θρησκευτικότητες. Αν όμως η θρησκευτική αναζήτηση είναι απολύτως εξατομικευμένη, με έσχατο κριτήριο την προσωπική αυθεντικότητα και την ολοκλήρωση μέσω εμπειριών, μπορεί να προκύψουν ζητήματα κοινωνικής συνοχής.
Στον απόηχο των εορτασμών για τα 250 χρόνια από την Αμερικανική Επανάσταση, πώς θα τοποθετούσατε τις νέες θρησκευτικότητες εντός της ευρύτερης αμερικανικής Ιστορίας που ξεκίνησε ως ένα συναρπαστικό πείραμα τον 18ο αιώνα;
Για τους Ιδρυτές Πατέρες, ο χωρισμός Εκκλησίας και κράτους δεν ήταν καθόλου μια αντιθρησκευτική στάση. Αντιθέτως, προέκυπτε από μια ορισμένη βαθιά θεολογική τάση, την οποία υιοθετούσαν τα είδη Προτεσταντισμού που είχαν επικρατήσει στην Αμερική. Η ιδέα ότι η θρησκεία αποτελεί προσωπικό ζήτημα είναι εγγεγραμμένη στο αμερικανικό πολιτισμικό DNA. Και είναι μια απολύτως καινοφανής ιδέα, η οποία δεν υπήρχε προηγουμένως ούτε στις παγανιστικές θρησκείες, ούτε στις μεγάλες μονοθεϊστικές θρησκείες, ούτε καν στην ευρωπαϊκή εκδοχή του Προτεσταντισμού. Πρωτότυπος είναι, εξάλλου, ο τρόπος με τον οποίο οι ΗΠΑ παραμένουν ταυτοχρόνως εκκοσμικευμένες και θρησκευόμενες.
Πέρα από αυτό, η Αμερική περνάει κάθε τόσο «Μεγάλες Ηθικές Αφυπνίσεις», όπου η χριστιανική πίστη επαναδιατυπώνεται ξανά και ξανά με βάση την εντελώς προσωπική εμπειρία και συναίσθημα. Αυτό συνέβαινε ήδη στις δεκαετίες του 1730 και 1740 πριν την αμερικανική επανάσταση, αλλά και σε όλο τον 19ο αιώνα-ας θυμηθούμε λ.χ. τους «Αντβεντιστές της 7ης Ημέρας»-και μέχρι σήμερα μέσω χαρισματικών μεταρρυθμιστών και ιεροκηρύκων που βρίσκουμε κυρίως στην Ευαγγελική Εκκλησία και τους Πεντηκοστιανούς.
Στον 21ο αιώνα οι δυνάμεις που κυριαρχούν είναι ο καταναλωτικός καπιταλισμός, οι μεταλλάξεις της οικογένειας και η επικράτηση της κουλτούρας του διαδικτύου. Αποτέλεσμά τους είναι ο κατακερματισμός και η αποκέντρωση, ο «επαναφυλετισμός», δηλαδή η κατασκευή νέων απεδαφικοποιημένων«φυλών» του διαδικτύου, ένα θρησκευτικό τοπίο που απαρτίζεται από υποκουλτούρες, τρεντς και προσωπικές πρακτικές. Ο καταναλωτικός καπιταλισμός του 21ου αιώνα δεν προσφέρει απλώς προϊόντα ανάγκης. Προσφέρει ταυτότητες γύρω από νοήματα, σκοπούς, ακόμη και κοινότητες και τελετουργικά, δηλαδή όλα όσα πρόσφεραν παλαιότερα οι οργανωμένες θρησκείες.
tovima.gr