Η σταδιακή ενίσχυση της στρατιωτικής συνεργασίας μεταξύ Τουρκίας και Αιγύπτου εξελίσσεται σε μία από τις σημαντικότερες γεωπολιτικές μεταβολές στην Ανατολική Μεσόγειο, καθώς δύο χώρες που για περισσότερο από μία δεκαετία βρίσκονταν σε ανοικτή πολιτική αντιπαράθεση επιχειρούν πλέον να διαμορφώσουν μια νέα σχέση στρατηγικού χαρακτήρα.
Αυτό επισημαίνει σε ανάλυσή του ο πολιτικός αναλυτής και συνεργάτης του Middle East Forum, Amine Ayoub, ο οποίος θεωρεί ότι η πρόσφατη επίσκεψη του Αιγύπτιου υπουργού Άμυνας Ασράφ Σάλεμ Ζάχερ στην Άγκυρα δεν αποτελεί μία απλή διπλωματική επαφή, αλλά ένδειξη ότι οι σχέσεις των δύο κρατών περνούν σε διαφορετικό επίπεδο.
Κατά τον αναλυτή, η Τουρκία και η Αίγυπτος αφήνουν σταδιακά στην άκρη τις ιδεολογικές διαφορές που τις χώριζαν και οικοδομούν συνεργασία πάνω σε κοινά στρατηγικά, στρατιωτικά και οικονομικά συμφέροντα. Η εξέλιξη αυτή ενδέχεται να επηρεάσει άμεσα τις ισορροπίες στην Ανατολική Μεσόγειο, την Ερυθρά Θάλασσα και το Κέρας της Αφρικής.
Από τη σύγκρουση Ερντογάν – Σίσι στη νέα συνεννόηση
Οι σχέσεις της Άγκυρας με το Κάιρο επιδεινώθηκαν δραματικά μετά την ανατροπή του Μοχάμεντ Μόρσι το 2013 και την ανάληψη της εξουσίας από τον Αμπντέλ Φατάχ αλ Σίσι.
Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν αρνήθηκε για χρόνια να αναγνωρίσει πολιτικά τη νέα αιγυπτιακή ηγεσία, κατηγορώντας το καθεστώς Σίσι για πραξικόπημα και στηρίζοντας ανοικτά τη Μουσουλμανική Αδελφότητα. Από την πλευρά της, η Αίγυπτος αντιμετώπιζε την Τουρκία ως χώρα που παρενέβαινε στις εσωτερικές της υποθέσεις και υποστήριζε οργανώσεις τις οποίες το Κάιρο θεωρούσε απειλή για την εθνική του ασφάλεια.
Η αντιπαράθεση επεκτάθηκε στη Λιβύη, στην Ανατολική Μεσόγειο και στις περιφερειακές συμμαχίες. Η Τουρκία στήριξε την κυβέρνηση της Τρίπολης, ενώ η Αίγυπτος βρέθηκε πιο κοντά στις δυνάμεις του Χαλίφα Χάφταρ. Παράλληλα, το Κάιρο ενίσχυσε τη συνεργασία του με την Ελλάδα, την Κύπρο και το Ισραήλ, συμβάλλοντας στη δημιουργία ενός πλέγματος συνεννοήσεων που περιόριζε την τουρκική επιρροή.
Η σημερινή εικόνα είναι διαφορετική. Οι δύο πλευρές εμφανίζονται αποφασισμένες να αποκαταστήσουν τους διαύλους επικοινωνίας και να μετατρέψουν τη διπλωματική εξομάλυνση σε πρακτική συνεργασία.
Τα συμφέροντα της Τουρκίας
Σύμφωνα με τον Amine Ayoub, η Άγκυρα επιδιώκει να αξιοποιήσει την προσέγγιση με την Αίγυπτο για να ενισχύσει τον ρόλο της ως κυρίαρχης περιφερειακής δύναμης.
Η Τουρκία θέλει να αυξήσει την επιρροή της στην Ανατολική Μεσόγειο, να αποκτήσει μεγαλύτερα περιθώρια ελιγμών στη Λιβύη και να διευρύνει την παρουσία της στην Ερυθρά Θάλασσα και στο Κέρας της Αφρικής.
Η συνεργασία με το Κάιρο θα μπορούσε επίσης να περιορίσει τη γεωπολιτική απομόνωση που αντιμετώπισε η Άγκυρα τα προηγούμενα χρόνια και να αποδυναμώσει τα περιφερειακά σχήματα συνεργασίας Ελλάδας, Κύπρου, Αιγύπτου και Ισραήλ.
Παράλληλα, η τουρκική αμυντική βιομηχανία αναζητά νέες αγορές και εταίρους. Η Αίγυπτος διαθέτει μεγάλες ένοπλες δυνάμεις, σημαντική βιομηχανική βάση και ανάγκη εκσυγχρονισμού του στρατιωτικού της εξοπλισμού. Αυτό δημιουργεί πεδίο για πωλήσεις οπλικών συστημάτων, συμπαραγωγές και μεταφορά τεχνογνωσίας.
Τι επιδιώκει το Κάιρο
Η Αίγυπτος, από την πλευρά της, αντιμετωπίζει σοβαρές οικονομικές πιέσεις και επιδιώκει να διαφοροποιήσει τις στρατιωτικές και τεχνολογικές της συνεργασίες.
Το Κάιρο διατηρεί παραδοσιακά στενές αμυντικές σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Γαλλία και τη Ρωσία. Ωστόσο, η ανάγκη για οικονομικότερες λύσεις και πρόσβαση σε νέες τεχνολογίες στρέφει το ενδιαφέρον του και προς την Τουρκία.
Η τουρκική αμυντική βιομηχανία μπορεί να προσφέρει μη επανδρωμένα αεροσκάφη, ηλεκτρονικά συστήματα, οχήματα, πυρομαχικά και τεχνογνωσία σε χαμηλότερο κόστος σε σχέση με δυτικές επιλογές.
Ταυτόχρονα, η εξομάλυνση με την Άγκυρα επιτρέπει στην Αίγυπτο να μειώσει τις εντάσεις στη Λιβύη, να διευρύνει το περιθώριο των περιφερειακών της συμμαχιών και να ενισχύσει τη διαπραγματευτική της θέση απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες και στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Κοινές ασκήσεις και στρατιωτική εκπαίδευση
Η νέα σχέση δεν περιορίζεται στις πολιτικές δηλώσεις. Σύμφωνα με την ανάλυση, η συνεργασία έχει ήδη περάσει στο επιχειρησιακό επίπεδο.
Αιγύπτιοι πιλότοι συμμετείχαν στην άσκηση «Anatolian Eagle» στην Τουρκία, μία από τις σημαντικότερες πολυεθνικές αεροπορικές ασκήσεις που φιλοξενεί η Άγκυρα.
Η συμμετοχή αυτή επιτρέπει στις αεροπορικές δυνάμεις των δύο χωρών να εξοικειωθούν με κοινές διαδικασίες, σενάρια υψηλής έντασης και πολύπλοκες αεροπορικές επιχειρήσεις.
Παράλληλα, ειδικές δυνάμεις της Τουρκίας και της Αιγύπτου πραγματοποίησαν κοινή εκπαίδευση στο πλαίσιο της άσκησης «Golden Eagle» σε αιγυπτιακό έδαφος.
Οι ασκήσεις αυτές έχουν ιδιαίτερη πολιτική σημασία, καθώς δείχνουν ότι οι δύο χώρες δεν περιορίζονται σε συμβολικές κινήσεις καλής θέλησης. Επιχειρούν να δημιουργήσουν πραγματική διαλειτουργικότητα μεταξύ των ενόπλων δυνάμεών τους.
Συνεργασία στα drones και στο μαχητικό KAAN
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι πληροφορίες για ανάπτυξη κοινών προγραμμάτων στην αμυντική βιομηχανία.
Η παραγωγή μη επανδρωμένων αεροσκαφών βρίσκεται στο επίκεντρο, καθώς η Τουρκία έχει καταφέρει να αναδειχθεί σε έναν από τους σημαντικότερους εξαγωγείς στρατιωτικών drones διεθνώς.
Για την Αίγυπτο, η πρόσβαση σε τουρκική τεχνολογία θα μπορούσε να ενισχύσει τις δυνατότητές της σε επιτήρηση, αναγνώριση και πλήγματα ακριβείας. Παράλληλα, η συμπαραγωγή θα της επέτρεπε να μειώσει την εξάρτησή της από εξωτερικούς προμηθευτές.
Στην ανάλυση γίνεται αναφορά και στο ενδεχόμενο συμμετοχής της Αιγύπτου στο τουρκικό πρόγραμμα ανάπτυξης του μαχητικού αεροσκάφους πέμπτης γενιάς KAAN.
Μια τέτοια συνεργασία θα ήταν ιδιαίτερα σημαντική για την Άγκυρα, καθώς θα προσέφερε πρόσθετη χρηματοδότηση, βιομηχανική υποστήριξη και έναν πιθανό μεγάλο πελάτη για το πρόγραμμα.
Για το Κάιρο, η συμμετοχή θα μπορούσε να εξασφαλίσει πρόσβαση σε τεχνολογία μαχητικών νέας γενιάς, σε μια περίοδο κατά την οποία η απόκτηση προηγμένων δυτικών αεροσκαφών συνοδεύεται από πολιτικούς περιορισμούς και υψηλό κόστος.
Ανησυχία στο Ισραήλ
Ο Ayoub εκτιμά ότι η στρατιωτική σύγκλιση Τουρκίας και Αιγύπτου δημιουργεί νέα δεδομένα για το Ισραήλ.
Η Αίγυπτος παραμένει επίσημα ειρηνευτικός εταίρος του Ισραήλ και η συνεργασία των δύο πλευρών σε θέματα ασφάλειας έχει ιδιαίτερη σημασία. Ωστόσο, η απόκτηση τουρκικών στρατιωτικών τεχνολογιών και η στενότερη συνεργασία του Καΐρου με την Άγκυρα ενδέχεται να προκαλέσουν ανησυχία στην Ιερουσαλήμ.
Η Τουρκία και το Ισραήλ βρίσκονται σε περίοδο βαθιάς έντασης, με τις διαφωνίες τους να επεκτείνονται από τη Γάζα και τη Συρία μέχρι το Κέρας της Αφρικής και την Ανατολική Μεσόγειο.
Σε αυτό το περιβάλλον, η δημιουργία ενός ισχυρότερου άξονα Άγκυρας – Καΐρου θα μπορούσε να περιορίσει τα περιθώρια κινήσεων του Ισραήλ στην περιοχή και να επηρεάσει τις στρατηγικές του συνεργασίες.
Πίεση σε Ελλάδα και Κύπρο
Η εξέλιξη αφορά άμεσα και την Ελλάδα και την Κυπριακή Δημοκρατία.
Τα προηγούμενα χρόνια, η συνεργασία Αθήνας, Λευκωσίας και Καΐρου αποτέλεσε βασικό πυλώνα της περιφερειακής αρχιτεκτονικής στην Ανατολική Μεσόγειο. Οι τριμερείς συναντήσεις, οι κοινές στρατιωτικές ασκήσεις και οι συμφωνίες για τις θαλάσσιες ζώνες δημιούργησαν ένα πλαίσιο συνεννόησης που περιόριζε τις τουρκικές διεκδικήσεις.
Η προσέγγιση Τουρκίας και Αιγύπτου δεν σημαίνει αυτομάτως ότι το Κάιρο εγκαταλείπει τις σχέσεις του με την Ελλάδα. Η Αίγυπτος επιδιώκει παραδοσιακά να διατηρεί ισορροπίες και να αποφεύγει την πλήρη εξάρτηση από μία μόνο περιφερειακή δύναμη.
Ωστόσο, η στρατιωτική συνεργασία με την Άγκυρα μπορεί να προσφέρει στην Τουρκία νέα διπλωματικά και επιχειρησιακά εργαλεία.
Θα μπορούσε να επηρεάσει τις συζητήσεις για τις θαλάσσιες ζώνες, την εκμετάλλευση ενεργειακών κοιτασμάτων και τις περιφερειακές διασυνδέσεις. Παράλληλα, η Τουρκία θα επιχειρήσει να χρησιμοποιήσει τη σχέση με το Κάιρο για να αμφισβητήσει την εικόνα ενός ενιαίου μετώπου απέναντι στις διεκδικήσεις της.
Ενέργεια, θαλάσσιες οδοί και υποθαλάσσια δίκτυα
Η Ανατολική Μεσόγειος δεν αποτελεί μόνο χώρο στρατιωτικού ανταγωνισμού. Είναι περιοχή με ενεργειακά κοιτάσματα, κρίσιμες θαλάσσιες οδούς και σημαντικές υποδομές επικοινωνιών.
Μία στενότερη τουρκοαιγυπτιακή συνεργασία θα μπορούσε να επηρεάσει τον σχεδιασμό αγωγών, ηλεκτρικών διασυνδέσεων και υποθαλάσσιων καλωδίων.
Η Αίγυπτος διαθέτει εγκαταστάσεις υγροποίησης φυσικού αερίου και φιλοδοξεί να εξελιχθεί σε περιφερειακό ενεργειακό κόμβο. Η Τουρκία επιδιώκει επίσης να αποτελέσει βασική πύλη μεταφοράς ενέργειας προς την Ευρώπη.
Τα συμφέροντα των δύο χωρών μπορεί να λειτουργήσουν ανταγωνιστικά, αλλά μπορούν επίσης να οδηγήσουν σε συνεννόηση, εφόσον εκτιμήσουν ότι μια κοινή στρατηγική θα αυξήσει τη διαπραγματευτική τους ισχύ.
Η παρουσία ισχυρών ναυτικών δυνάμεων και η συνεργασία σε θέματα επιτήρησης θαλάσσιων ζωνών θα μπορούσαν ακόμη να επηρεάσουν την ασφάλεια εμπορικών διαδρομών και υποθαλάσσιων υποδομών.
Οι προτάσεις προς τις Ηνωμένες Πολιτείες
Ο Amine Ayoub εισηγείται στην Ουάσιγκτον να επανεξετάσει τη στρατιωτική της συνεργασία με την Αίγυπτο, εφόσον το Κάιρο συνεχίσει να εμβαθύνει τους αμυντικούς δεσμούς του με την Τουρκία.
Η Αίγυπτος αποτελεί εδώ και δεκαετίες έναν από τους σημαντικότερους αποδέκτες αμερικανικής στρατιωτικής βοήθειας. Οι αιγυπτιακές ένοπλες δυνάμεις διαθέτουν αμερικανικά αεροσκάφη, άρματα μάχης και άλλα οπλικά συστήματα.
Η στενότερη συνεργασία με την τουρκική αμυντική βιομηχανία θα μπορούσε να δημιουργήσει ερωτήματα για την ασφάλεια ευαίσθητων τεχνολογιών, τη διαλειτουργικότητα και τον βαθμό επιρροής που διατηρεί η Ουάσιγκτον στο Κάιρο.
Ο αναλυτής θεωρεί ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες πρέπει να θέσουν σαφέστερες προϋποθέσεις στη στρατιωτική βοήθεια και να παρακολουθούν στενά την κατεύθυνση της αιγυπτιακής αμυντικής πολιτικής.
Ενίσχυση του άξονα Ελλάδας – Κύπρου – Ισραήλ
Για το Ισραήλ, η πρόταση του Ayoub είναι η περαιτέρω ενίσχυση των σχέσεων με την Ελλάδα και την Κύπρο.
Οι τρεις χώρες έχουν αναπτύξει σημαντική συνεργασία σε στρατιωτικές ασκήσεις, πληροφορίες, ενέργεια και πολιτική προστασία. Ο αναλυτής υποστηρίζει ότι το υφιστάμενο σχήμα πρέπει να αναβαθμιστεί σε ένα ευρύτερο πλαίσιο περιφερειακής ασφάλειας.
Ένα τέτοιο σχήμα θα μπορούσε να περιλαμβάνει και άλλες χώρες που ανησυχούν για την αύξηση της τουρκικής επιρροής ή ενδιαφέρονται για την ασφάλεια των θαλάσσιων διαδρομών και των ενεργειακών υποδομών.
Παράλληλα, το Ισραήλ καλείται να επενδύσει σε προηγμένες αμυντικές τεχνολογίες, συστήματα επιτήρησης, μη επανδρωμένα μέσα και προστασία υποθαλάσσιων δικτύων.
Μία εξέλιξη με βάθος χρόνου
Η σύγκλιση Τουρκίας και Αιγύπτου δεν πρέπει να θεωρείται δεδομένη ή απαλλαγμένη από προβλήματα. Οι δύο χώρες εξακολουθούν να έχουν διαφορετικά συμφέροντα στη Λιβύη, διαφορετικές αντιλήψεις για το πολιτικό Ισλάμ και πιθανές ανταγωνιστικές επιδιώξεις στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η Αίγυπτος γνωρίζει ότι μια υπερβολική προσέγγιση με την Άγκυρα μπορεί να υπονομεύσει τις σχέσεις της με την Ελλάδα, την Κύπρο, το Ισραήλ και ορισμένους αραβικούς εταίρους.
Από την άλλη πλευρά, η Τουρκία έχει αποδείξει ότι χρησιμοποιεί τις συμφωνίες εξομάλυνσης για να διευρύνει τα περιθώρια κινήσεών της χωρίς να εγκαταλείπει τις βασικές στρατηγικές της διεκδικήσεις.
Παρά τις αντιφάσεις, η στρατιωτική διάσταση της συνεργασίας δείχνει ότι η προσέγγιση δεν είναι επιφανειακή. Οι κοινές ασκήσεις, οι συζητήσεις για συμπαραγωγή οπλικών συστημάτων και η πιθανή συμμετοχή της Αιγύπτου στο πρόγραμμα KAAN συνιστούν κινήσεις με βάθος χρόνου.
Η νέα σχέση Άγκυρας και Καΐρου δεν ανατρέπει αυτομάτως το γεωπολιτικό σκηνικό. Μπορεί, όμως, να μεταβάλει σταδιακά τις ισορροπίες και να αναγκάσει Ελλάδα, Κύπρο, Ισραήλ και Ηνωμένες Πολιτείες να προσαρμόσουν τη στρατηγική τους σε μια Ανατολική Μεσόγειο που γίνεται ολοένα πιο ρευστή και ανταγωνιστική.