Η 14η Αυγούστου 1974 αποτελεί μία από τις πιο μαύρες ημερομηνίες της σύγχρονης ιστορίας του Ελληνισμού. Πενήντα δύο χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από την έναρξη της δεύτερης φάσης της τουρκικής εισβολής στην Κύπρο, του αποκαλούμενου «Αττίλα 2», που οδήγησε στην επέκταση της τουρκικής κατοχής και στον βίαιο ξεριζωμό δεκάδων χιλιάδων ανθρώπων από τις πατρογονικές τους εστίες.
Ήταν η επιχείρηση με την οποία ο τουρκικός στρατός προέλασε προς την Αμμόχωστο, τη Μόρφου, τη Μεσαορία και άλλες περιοχές, διαμορφώνοντας σε μεγάλο βαθμό την κατοχική γραμμή που εξακολουθεί, περισσότερο από μισό αιώνα αργότερα, να διχοτομεί την Κυπριακή Δημοκρατία.
Η εισβολή είχε αρχίσει στις 20 Ιουλίου 1974. Όμως η 14η Αυγούστου αποτέλεσε τη δεύτερη και αποφασιστική πράξη του δράματος.
«Η Αϊσέ μπορεί να πάει διακοπές»
Τις πρώτες πρωινές ώρες της 14ης Αυγούστου, η διπλωματία παραχώρησε οριστικά τη θέση της στα όπλα.
Οι συνομιλίες της Γενεύης είχαν καταρρεύσει. Η τουρκική πλευρά απαιτούσε ουσιαστικά την αποδοχή εκτεταμένου εδαφικού ελέγχου στο βόρειο τμήμα της Κύπρου, με τις απαιτήσεις της να φθάνουν περίπου στο ένα τρίτο του νησιού.
Η Άγκυρα είχε ήδη προετοιμαστεί για την επόμενη κίνηση.
Ο τότε υπουργός Εξωτερικών της Τουρκίας Τουράν Γκιουνές, που συμμετείχε στις διαπραγματεύσεις της Γενεύης, επικοινώνησε με τον πρωθυπουργό Μπουλέντ Ετσεβίτ.
Το μήνυμα έμεινε στην Ιστορία:
«Η Αϊσέ μπορεί να πάει διακοπές».
Η «Αϊσέ» ήταν η κόρη του Γκιουνές. Η φράση ήταν το προσυμφωνημένο συνθηματικό ότι οι διαπραγματεύσεις είχαν αποτύχει και η στρατιωτική επιχείρηση μπορούσε να ξεκινήσει.
Τα τουρκικά άρματα τέθηκαν σε κίνηση.
Ο στόχος ήταν πλέον η δραματική επέκταση της περιοχής που είχε καταλάβει η Τουρκία κατά την πρώτη φάση της εισβολής.
Χαράματα της 14ης Αυγούστου
Η επίθεση άρχισε τα χαράματα.
Ο «Αττίλας 2» εξαπολύθηκε σε δύο βασικές κατευθύνσεις.
Προς τα ανατολικά, οι τουρκικές δυνάμεις κινήθηκαν προς Μια Μηλιά, Κυθρέα, Μεσαορία και Αμμόχωστο.
Προς τα δυτικά, η προέλαση είχε ως μεγάλο στόχο τη Μόρφου.
Η τεράστια στρατιωτική ανισορροπία, η κατάσταση στην οποία είχε περιέλθει η Κύπρος μετά το πραξικόπημα και την πρώτη φάση της εισβολής και η αδυναμία ουσιαστικής εξωτερικής στρατιωτικής υποστήριξης επέτρεψαν στις τουρκικές δυνάμεις να επεκτείνουν ταχύτατα τα εδάφη που έλεγχαν.
Ο πρόεδρος Αρχιεπίσκοπος Μακάριος κατήγγειλε τη νέα τουρκική επίθεση και απηύθυνε έκκληση προς τη διεθνή κοινότητα να αντιδράσει.
Ο Γλαύκος Κληρίδης, ο οποίος είχε αναλάβει προσωρινά καθήκοντα Προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας, επέστρεψε από τη Γενεύη σε μια Κύπρο που καιγόταν.
«Η Κύπρος κείται μακράν»
Στην Αθήνα, η Ελλάδα μόλις είχε βγει από την επταετή δικτατορία. Η κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας του Κωνσταντίνου Καραμανλή είχε αναλάβει την εξουσία στις 24 Ιουλίου, στη σκιά ακριβώς της κυπριακής τραγωδίας.
Η φράση που συνδέθηκε όσο λίγες με εκείνες τις δραματικές ημέρες ήταν:
«Η Κύπρος κείται μακράν».
Έμεινε στη συλλογική μνήμη ως η συμπύκνωση της αδυναμίας της Ελλάδας να επέμβει στρατιωτικά και να ανατρέψει τα δεδομένα που δημιουργούσε ο «Αττίλας».
Μπροστά στη συνέχιση της τουρκικής εισβολής, η ελληνική κυβέρνηση ανακοίνωσε την αποχώρηση της Ελλάδας από το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ, καταγγέλλοντας ουσιαστικά την αδυναμία της Συμμαχίας να εμποδίσει την επίθεση ενός κράτους-μέλους εναντίον της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Την ίδια ώρα, το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ ζητούσε κατάπαυση του πυρός.
Στο πεδίο, όμως, τα τουρκικά στρατεύματα συνέχιζαν να προελαύνουν.
Η πτώση της Αμμοχώστου
Μία από τις μεγαλύτερες πληγές εκείνων των ημερών ήταν η Αμμόχωστος.
Η πόλη, ένα από τα σημαντικότερα οικονομικά και τουριστικά κέντρα της Κύπρου πριν από την εισβολή, εγκαταλείφθηκε από μεγάλο μέρος του ελληνικού πληθυσμού της μπροστά στην τουρκική προέλαση.
Τα Βαρώσια, η περίφημη τουριστική περιοχή της Αμμοχώστου, μετατράπηκαν σε σύμβολο της εισβολής και της κατοχής.
Οι κάτοικοί τους έφυγαν πιστεύοντας πολλοί ότι θα επέστρεφαν σύντομα στα σπίτια τους.
Πέρασαν 52 χρόνια.
Οι περισσότεροι δεν επέστρεψαν ποτέ.
Μόρφου, Μεσαορία, Καρπασία
Η τουρκική προέλαση δεν περιορίστηκε στην Αμμόχωστο.
Η Μόρφου καταλήφθηκε, ενώ η τουρκική κατοχή επεκτάθηκε σε μεγάλο μέρος της Μεσαορίας και της Καρπασίας.
Μέχρι τις 16 Αυγούστου, ο τουρκικός στρατός είχε πετύχει τους βασικούς επιχειρησιακούς στόχους του και αποδέχθηκε κατάπαυση του πυρός αφού είχε πλέον δημιουργήσει επί του εδάφους τα τετελεσμένα που επεδίωκε.
Περίπου 36% του εδάφους της Κυπριακής Δημοκρατίας βρέθηκε υπό τουρκική κατοχή.
Η Κερύνεια, η Μόρφου, μεγάλο μέρος της Μεσαορίας, η Καρπασία και η περιοχή της Αμμοχώστου είχαν περάσει υπό τον έλεγχο του τουρκικού στρατού.
Η Κύπρος είχε κοπεί στα δύο.
Πρόσφυγες, νεκροί και αγνοούμενοι
Πίσω από τους στρατιωτικούς χάρτες υπήρχαν άνθρωποι.
Ο «Αττίλας» άφησε πίσω του νεκρούς, τραυματίες, αιχμαλώτους και αγνοουμένους. Περίπου 160.000 Ελληνοκύπριοι, σχεδόν το ένα τρίτο του ελληνοκυπριακού πληθυσμού της εποχής, εκτοπίστηκαν από τις εστίες τους κατά την εισβολή και τις συνέπειές της.
Ολόκληρες κοινότητες ξεριζώθηκαν.
Οικογένειες εγκατέλειψαν σπίτια, χωράφια, επιχειρήσεις, εκκλησίες και κοιμητήρια. Άνθρωποι έφυγαν με ελάχιστα πράγματα στα χέρια, θεωρώντας ότι η προσφυγιά θα κρατούσε λίγες ημέρες ή εβδομάδες.
Για πολλούς έγινε ολόκληρη ζωή.
Και για τις οικογένειες των αγνοουμένων άρχισε ένας άλλος Γολγοθάς: δεκαετίες αναμονής, αναζητήσεων, εκταφών και ταυτοποιήσεων.
Μια εισβολή της οποίας οι συνέπειες συνεχίζονται
Η 14η Αυγούστου δεν αποτελεί απλώς επέτειο ενός πολέμου που ανήκει στο παρελθόν.
Η τουρκική στρατιωτική παρουσία στο βόρειο τμήμα της Κύπρου συνεχίζεται. Η Κυπριακή Δημοκρατία παραμένει διαιρεμένη και το Κυπριακό εξακολουθεί να αποτελεί ένα από τα μακροβιότερα άλυτα διεθνή ζητήματα.
Το 1983 ανακηρύχθηκε μονομερώς στα κατεχόμενα η λεγόμενη «Τουρκική Δημοκρατία Βόρειας Κύπρου», η οποία αναγνωρίζεται μόνο από την Τουρκία. Το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, με τα ψηφίσματα 541 και 550, χαρακτήρισε νομικά άκυρη την απόπειρα απόσχισης και κάλεσε τα κράτη να μην αναγνωρίσουν το αποσχιστικό μόρφωμα.
Η ίδια η Αμμόχωστος εξακολουθεί να αποτελεί σύμβολο του άλυτου Κυπριακού.
Πίσω από τη γραμμή κατάπαυσης του πυρός βρίσκονται ακόμη οι πατρογονικές εστίες χιλιάδων προσφύγων.
52 χρόνια μετά
Πενήντα δύο χρόνια πέρασαν από εκείνο το ξημέρωμα της 14ης Αυγούστου 1974.
Μια ολόκληρη γενιά γεννήθηκε και μεγάλωσε μετά την εισβολή. Πολλοί από εκείνους που έφυγαν από τα σπίτια τους ως νέοι άνθρωποι έφυγαν πλέον από τη ζωή χωρίς να επιστρέψουν.
Όμως τα ονόματα παραμένουν:
Κερύνεια. Αμμόχωστος. Μόρφου. Κυθρέα. Λάπηθος. Καραβάς. Μεσαορία. Καρπασία. Πενταδάκτυλος.
Δεν είναι απλώς σημεία πάνω στον χάρτη.
Είναι τόποι ανθρώπων, οικογενειών και μνήμης.
Η 14η Αυγούστου 1974 υπενθυμίζει τι συνέβη όταν, μετά την κατάρρευση της διπλωματίας στη Γενεύη, δόθηκε το σύνθημα «Η Αϊσέ μπορεί να πάει διακοπές».
Ακολούθησαν άρματα, προσφυγιά, νεκροί, αγνοούμενοι και μια γραμμή που χαράχθηκε πάνω στην Κύπρο.
Πενήντα δύο χρόνια μετά, η πληγή παραμένει ανοιχτή. Η εισβολή είναι ιστορικό γεγονός. Η κατοχή, όμως, παραμένει παρούσα.