Τα αποχαρακτηρισμένα ημερήσια δελτία της ελληνική Κεντρικής Υπηρεσίας Πληροφοριών (ΚΥΠ), που καλύπτουν το διάστημα από τις 11 έως τις 17 Ιουλίου 1974, αποτυπώνουν με λεπτομέρεια το κλίμα που επικρατούσε στην Κύπρο και την Τουρκία τις κρίσιμες ημέρες πριν και κατά τη διάρκεια του πραξικοπήματος.
Πρόκειται για απόρρητες αναφορές οι οποίες συνδύαζαν πληροφορίες, εκτιμήσεις και αξιολογήσεις σχετικά με τις πολιτικές και στρατιωτικές εξελίξεις στην Κύπρο, τις κινήσεις της Άγκυρας και τις σχέσεις Αθήνας – Λευκωσίας.
Οι τελευταίες ημέρες πριν από το πραξικόπημα
Στο δελτίο της 11ης Ιουλίου 1974, η ΚΥΠ καταγράφει την κλιμακούμενη κρίση στις σχέσεις μεταξύ της κυβέρνησης Μακαρίου και της Αθήνας.
Σύμφωνα με το έγγραφο, ο Μακάριος ζητούσε μεταξύ άλλων: «Την στελέχωσιν της Ε/Φ υπό Ελλήνων Αξιωματικών, τον αναγκαίον αριθμόν αυτών, τας αρμοδιότητας αυτών… και εις ποίον θα υπάγωνται οι Έλληνες Αξιωματικοί».
Στην ίδια αναφορά σημειώνεται ότι: «Το Υπουργικόν Συμβούλιον είναι πεπεισμένον ότι αι Αθήναι δύνανται να προβούν εις την διάλυσιν της ΕΟΚΑ Β΄, ως και την διακοπήν της οικονομικής ενισχύσεως αυτής».
Η ΚΥΠ εκτιμούσε ότι ο Μακάριος επιχειρούσε να πιέσει την ελληνική κυβέρνηση να λάβει μέτρα κατά της ΕΟΚΑ Β΄.
Η στρατιωτική κινητικότητα στην Τουρκία
Στις αναφορές των ημερών πριν από το πραξικόπημα καταγράφονται επίσης κινήσεις των τουρκικών ενόπλων δυνάμεων.
Στο δελτίο της 13ης Ιουλίου γίνεται λόγος για μεταφορά πολεμικού υλικού και ναρκών σε τουρκικές στρατιωτικές μονάδες: «Η 4η ΜΠ πρόκειται να παραλάβη… 15.000 νάρκας…», ενώ παράλληλα γίνεται αναφορά και στην 39η Μεραρχία της Αλεξανδρέττας.
Η υπηρεσία σχολιάζει χαρακτηριστικά: «Επιβεβαίωσις υφισταμένων πληροφοριών περί εφοδιασμού των μονάδων της 1ης Στρατιάς διά νέων ναρκών».
Έχει ενδιαφέρον ότι απουσιάζει το δελτίο 14/7/74, την ημέρα δηλαδή που προηγήθηκε του πραξικοπήματος.
Η ημέρα του πραξικοπήματος
Το πλέον αποκαλυπτικό δελτίο είναι εκείνο της 15ης Ιουλίου 1974, στο οποίο περιγράφονται σχεδόν σε πραγματικό χρόνο τα γεγονότα του πραξικοπήματος.
Η πρώτη καταγραφή αναφέρει:«Την 08:30 ώραν της 15/7/74 στρατιωτικά τμήματα της Εθνοφρουράς, υποστηριζόμενα υπό τεθωρακισμένων, επετέθησαν εναντίον του Προεδρικού Μεγάρου».
Αμέσως μετά σημειώνεται: «Η Προεδρική Φρουρά, ενισχυθείσα υπό τμημάτων του Εφεδρικού Σώματος της Αστυνομίας, προέβαλεν αντίστασιν».
Λίγες ώρες αργότερα, το δελτίο καταγράφει τη μετάδοση ανακοίνωσης από το ΡΙΚ: «Ο Μακάριος είναι νεκρός και ότι η διακυβέρνησις της νήσου ανετέθη εις Κυβέρνησιν “Εθνικής Σωτηρίας”».
Στο ίδιο έγγραφο καταγράφεται η ανάληψη της προεδρίας από τον Νίκο Σαμψών και οι βασικές του εξαγγελίες.
Οι πρώτες αντιδράσεις της Άγκυρας
Στο ίδιο δελτίο περιλαμβάνονται και οι πρώτες αντιδράσεις της τουρκικής πλευράς.
Η ΚΥΠ σημειώνει ότι: «Ο Τ/Κ ηγέτης Ντενκτάς εδήλωσεν ότι το εν Κύπρω κίνημα αποβλέπει εις την Ένωσιν».
Ενώ για τον τότε πρωθυπουργό της Τουρκίας, Μπουλέντ Ετζεβίτ, αναφέρει: «Η Τουρκία δεν θα δεχθή τετελεσμένα γεγονότα εις Κύπρον και ότι διατηρεί δικαίωμα επεμβάσεως».
Η επόμενη ημέρα
Στο δελτίο της 16ης Ιουλίου η ΚΥΠ καταγράφει ότι οι οργανωμένες δυνάμεις του Εφεδρικού είχαν ήδη παραδοθεί στις στρατιωτικές διοικήσεις, ενώ παράλληλα συνεχίζει να παρακολουθεί τις στρατιωτικές κινήσεις στην Τουρκία και την αυξημένη επιφυλακή μονάδων.
Τα αποχαρακτηρισμένα αυτά έγγραφα αποτελούν πολύτιμες πρωτογενείς πηγές, καθώς καταγράφουν τις πληροφορίες και τις εκτιμήσεις που έφθαναν στις ελληνικές υπηρεσίες ασφαλείας τις κρίσιμες ώρες πριν από το πραξικόπημα και τις πρώτες ώρες που ακολούθησαν, φωτίζοντας το πολιτικό και στρατιωτικό παρασκήνιο των γεγονότων του Ιουλίου του 1974.
Σοβιετική Ένωση και Αντίδραση Τουρκίας
Το αποχαρακτηρισμένο ημερήσιο δελτίο της ΚΥΠ για τις 17 Ιουλίου 1974 καταγράφει ότι η κατάσταση στην Κύπρο βρισκόταν πλέον υπό τον πλήρη έλεγχο των πραξικοπηματιών, ενώ την ίδια ώρα οι τουρκικές ένοπλες δυνάμεις ολοκλήρωναν τις προετοιμασίες τους για πιθανή απόβαση.
Σύμφωνα με την έκθεση, «η εν Κύπρω κατάστασις ελέγχεται πλήρως υπό της Ε/Φ», ενώ σημειώνεται ότι δεν αναμενόταν πλέον οργανωμένη αντίσταση, πέρα από μεμονωμένα περιστατικά. Παράλληλα, γίνεται αναφορά στη διαφυγή του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου από το Προεδρικό Μέγαρο και στην τελική αναχώρησή του από την Κύπρο.
Το δελτίο καταγράφει επίσης την ορκωμοσία των υπουργών της «Κυβέρνησης Εθνικής Σωτηρίας» υπό τον Νίκο Σαμψών, παραθέτοντας ακόμη και σύντομα βιογραφικά των νέων υπουργών.
Σε διεθνές επίπεδο, η ΚΥΠ σημειώνει ότι η Σοβιετική Ένωση καταδίκαζε τη στρατιωτική επέμβαση στην Κύπρο, ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες επαναβεβαίωναν τη στήριξή τους στην ανεξαρτησία και την εδαφική ακεραιότητα της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι πληροφορίες για την Τουρκία. Η υπηρεσία αναφέρει ότι ο τουρκικός Τύπος δημοσίευε πρωτοσέλιδα όπως «Από στιγμής εις στιγμήν είναι δυνατόν να εκραγή Ε/Τ πόλεμος», «Δεν θα επιτρέψωμεν να καταπατηθή η Κύπρος» και «Θα επέμβωμεν εις την Κύπρον», ενώ η ΚΥΠ εκτιμούσε ότι η Άγκυρα επιχειρούσε να αποδώσει την ευθύνη της κρίσης στην Ελλάδα.
sigmalive.