Η αντίληψη ότι η Ινδία ακολουθεί διαχρονικά μια ιδεαλιστική εξωτερική πολιτική αποτελεί έναν από τους πιο διαδεδομένους μύθους στη διεθνή πολιτική ανάλυση. Σύμφωνα με άρθρο της υποψήφιας διδάκτορος Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Jadavpur της Καλκούτας, Σαντσάρι Γκος, που δημοσιεύθηκε στο Lowy Institute, η πραγματικότητα είναι πολύ διαφορετική: από την εποχή του Τζαβαχαρλάλ Νεχρού έως τη διακυβέρνηση του Ναρέντρα Μόντι, η εξωτερική πολιτική της Ινδίας καθοδηγείται πρωτίστως από τον ρεαλισμό και την προάσπιση των εθνικών συμφερόντων.
Η ανάλυση αμφισβητεί την παραδοσιακή εικόνα του Νεχρού ως ηγέτη που έθεσε τις ηθικές αρχές πάνω από τη γεωπολιτική σκοπιμότητα και υποστηρίζει ότι ακόμη και οι πλέον «ηθικές» επιλογές της Ινδίας εξυπηρετούσαν πάντοτε συγκεκριμένους στρατηγικούς στόχους.
Η ουδετερότητα ως εργαλείο ισχύος
Για δεκαετίες, η πολιτική της αδέσμευτης στάσης (Non-Alignment) θεωρήθηκε το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα του ιδεαλισμού της Ινδίας κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου. Ωστόσο, η Γκος υποστηρίζει ότι η επιλογή αυτή δεν ήταν προϊόν μόνο ιδεολογικών πεποιθήσεων, αλλά κυρίως αποτέλεσμα ψυχρού στρατηγικού υπολογισμού.
Με την άρνησή της να ενταχθεί είτε στο αμερικανικό είτε στο σοβιετικό στρατόπεδο, η Ινδία κατάφερε να διατηρήσει την ανεξαρτησία των αποφάσεών της, να αποφύγει την εμπλοκή στον ανταγωνισμό των υπερδυνάμεων και να ενισχύσει τη διπλωματική της ευελιξία σε μια περίοδο όπου οι στρατιωτικές και οικονομικές της δυνατότητες παρέμεναν περιορισμένες.
Η συγγραφέας επισημαίνει ότι ο Νεχρού επιδίωκε να συνδυάσει την ηθική επιχειρηματολογία με το εθνικό συμφέρον και όχι να θυσιάσει το δεύτερο χάριν του πρώτου.
Η στάση του Μόντι απέναντι στον Τραμπ
Η ίδια λογική, σύμφωνα με την ανάλυση, χαρακτηρίζει και τη σημερινή κυβέρνηση του Ναρέντρα Μόντι.
Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα αναφέρεται η άρνηση του Ινδού πρωθυπουργού να αποδεχθεί τον ισχυρισμό του προέδρου των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, ότι μεσολάβησε για την κατάπαυση του πυρός μεταξύ Ινδίας και Πακιστάν το 2025.
Ορισμένοι αναλυτές θεώρησαν ότι μια πιο ευέλικτη στάση θα μπορούσε να ενισχύσει τις σχέσεις της Νέας Δελχί με την Ουάσιγκτον. Ωστόσο, η Γκος υποστηρίζει ότι η αποδοχή του ισχυρισμού του Τραμπ θα είχε σοβαρό στρατηγικό κόστος.
Η Ινδία διαχρονικά απορρίπτει οποιαδήποτε μορφή διεθνούς διαμεσολάβησης στο ζήτημα του Κασμίρ, επιμένοντας ότι πρόκειται για αποκλειστικά διμερές θέμα μεταξύ Νέας Δελχί και Ισλαμαμπάντ. Μια δημόσια αναγνώριση αμερικανικής διαμεσολάβησης θα υπονόμευε αυτή τη σταθερή θέση, ανοίγοντας τον δρόμο για μεγαλύτερη διεθνοποίηση της διαφοράς.
Έτσι, η κυβέρνηση Μόντι προτίμησε να προστατεύσει μια στρατηγική δεκαετιών, ακόμη κι αν αυτό σήμαινε ότι έχανε μια πρόσκαιρη διπλωματική ευκαιρία απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Η στρατηγική αυτονομία παραμένει αμετάβλητη
Η συγγραφέας τονίζει ότι, παρά τις μεγάλες αλλαγές στο διεθνές σύστημα και τις εναλλαγές κυβερνήσεων στην Ινδία, υπάρχει μια σταθερά που διατρέχει ολόκληρη την εξωτερική πολιτική της χώρας: η διατήρηση της στρατηγικής αυτονομίας.
Ο όρος αυτός αποτελεί σήμερα τη σύγχρονη έκφραση της παλαιότερης πολιτικής της αδέσμευτης στάσης. Δεν πρόκειται όμως για ιδεολογική επιλογή, αλλά για μια στρατηγική που επιτρέπει στην Ινδία να διατηρεί τη μέγιστη δυνατή ελευθερία κινήσεων σε ένα πολυπολικό διεθνές περιβάλλον.
Η στρατηγική αυτονομία, σύμφωνα με την ανάλυση, πηγάζει τόσο από την αποικιακή εμπειρία της χώρας όσο και από την επιθυμία της να αναδειχθεί σε μεγάλη δύναμη χωρίς να εξαρτάται από μόνιμες συμμαχίες ή δεσμεύσεις.
Ο Νεχρού ως «φιλελεύθερος ρεαλιστής»
Η Γκος επικαλείται και τη σύγχρονη ακαδημαϊκή βιβλιογραφία, σύμφωνα με την οποία ο Νεχρού δεν μπορεί πλέον να χαρακτηρίζεται απλώς ως ιδεαλιστής.
Αντίθετα, αρκετοί ερευνητές τον κατατάσσουν στους «φιλελεύθερους ρεαλιστές», δηλαδή στους ηγέτες που προσπαθούν να συνδυάσουν τις αξίες με τις απαιτήσεις της ισορροπίας ισχύος και της κρατικής ασφάλειας.
Ανάλογη είναι και η προσέγγιση του διακεκριμένου Ινδού ακαδημαϊκού A.P. Rana, ο οποίος υποστήριξε ότι η αδέσμευτη πολιτική της Ινδίας δεν ήταν τίποτε άλλο παρά μια ιδιαίτερη μορφή πολιτικής ισορροπίας δυνάμεων, προσαρμοσμένη στις ανάγκες ενός νεοσύστατου και σχετικά αδύναμου κράτους.
Μια σταθερή στρατηγική επί οκτώ δεκαετίες
Το βασικό συμπέρασμα της ανάλυσης του Lowy Institute είναι ότι, από την ανεξαρτησία της έως σήμερα, η Ινδία δεν εγκατέλειψε ποτέ τη στρατηγική της αυτονομία. Οι ηθικές αρχές και η ρητορική περί ειρηνικής συνύπαρξης αποτέλεσαν συχνά το δημόσιο περίβλημα των επιλογών της, όμως ο πυρήνας της εξωτερικής πολιτικής παρέμεινε σταθερός: η προστασία της εθνικής κυριαρχίας, η αποφυγή εξαρτήσεων από μεγάλες δυνάμεις και η διατήρηση της μέγιστης δυνατής ελευθερίας κινήσεων σε ένα συνεχώς μεταβαλλόμενο διεθνές σύστημα.
Η περίπτωση της Ινδίας δείχνει, σύμφωνα με τη συγγραφέα, ότι πίσω από τη γλώσσα των αρχών και των αξιών μπορεί να κρύβεται μια εξαιρετικά συνεκτική και διαχρονική στρατηγική ρεαλισμού, η οποία παραμένει αναλλοίωτη από τον Νεχρού έως τον Μόντι.