π. Ἀθανάσιος Παραβάντσος
Ο ΟΠΑΔΙΣΜΟΣ ΩΣ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΨΥΧΙΚΗΣ
ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ
Ἀγαπητέ κ. Καλεντερίδη,
ἐπειδή σχεδόν καθημερινά καυτηριάζετε ὀρθά τό φαινόμενο τοῦ λεγόμενου ὀπαδισμοῦ, σκέφτηκα νά καταθέσω ἐντελῶς συνοπτικά ὁρισμένες σκέψεις μου, μήπως καί συμβάλλουν ἐλάχιστα στήν κατανόηση τοῦ περίπλοκου αὐτοῦ προβλήματος.
Ὁρισμός τοῦ ὀπαδισμοῦ: εἶναι ἐκεῖνο τό κοινωνικό καί ψυχικό φαινόμενο ὅπου πολλοί ἄνθρωποι διαφωνοῦν ὀξύτατα καί διχαστικά γύρω ἀπό διάφορα θέματα (ἐθνικά, κοινωνικά, ἰδεολογικά, ποδοσφαιρικά κλπ). Τά κύρια χαρακτηριστικά τοῦ ὀπαδισμοῦ εἶναι ἡ πλήρης ἀδιαφορία γιά τόν εἰλικρινή διάλογο μέ τήν ἀντίθετη ἄποψη, ἡ ἀμετακίνητη ἀπόρριψη τῆς διαφορετικῆς ἀντίληψης καί τῶν φορέων της καί τελικά ὁ ἔντονος διχασμός πού εὔκολα μπορεῖ νά φθάσει στά ὅρια τοῦ συλλογικοῦ μίσους γιά τήν «ἄλλη πλευρά».
Ψυχολογική προσέγγιση: ἀπό τόν ἀνωτέρω ὁρισμό τοῦ ὀπαδισμοῦ ἤδη ἀντιλαμβανόμαστε ὅτι τό κύριο χαρακτηριστικό του εἶναι ἡ ἀδιάλλακτη διχοτόμηση τῶν ἀνθρώπων, τῶν ἰδεολογιῶν (δηλαδή ζητημάτων κοσμοθεωρίας), τῶν κοινωνικῶν φαινομένων καί νοοτροπιῶν, σέ ἀπολύτως «καλούς» καί ἀπολύτως «κακούς». Εἶναι ἀκριβῶς ἡ λογική τῆς «ἀσπρόμαυρης» (ἄσπρο-μαῦρο) θέασης τοῦ βίου καί τοῦ ἱστορικοῦ γίγνεσθαι, ἀντί τῆς ἔγχρωμης. Ἡ ἔγχρωμη θέαση ἀντί γιά δύο χρώματα περιλαμβάνει ἀπειρία χρωμάτων. Τό φαινόμενο τοῦ ὀπαδισμοῦ ἔχει ὀνομαστεῖ καί μανιχαϊσμός.
Σέ ποιά ψυχικά φαινόμενα ἑδράζεται αὐτή ἡ ἀμετακίνητη διχοτόμηση τοῦ ὀπαδισμοῦ; Γιά νά ἐξηγήσουμε τό θέμα αὐτό θά πρέπει νά ἀναφερθοῦμε σύντομα στήν ἀνάπτυξη τῆς ἀνθρώπινης ψυχοσύνθεσης (ἤ ψυχισμοῦ, the mind) ἀπό τίς πρῶτες μέρες τῆς ὕπαρξής μας.
Ὁ πυρήνας τοῦ χαρακτήρα καί τῆς ψυχοσύνθεσης κάθε ἀνθρώπου σχηματίζεται κατά τά πρῶτα χρόνια τῆς ζωῆς του. Στό ἀρχικό στάδιο τό βρέφος δέν μπορεῖ νά διακρίνει ἀνάμεσα στόν ἑαυτό του καί στή μητέρα, γιατί ἁπλούστατα δέν διαθέτει ἀκόμη διακριτό ψυχικό ἑαυτό: αἰσθάνεται ὅτι εἶναι μία ὀντότητα μέ τή μητέρα. Χάρη στήν εἰκοσιτετράωρη φροντίδα καί ἐπαγρύπνηση τῆς μητέρας τό βρέφος ἐπιβιώνει σωματικά καί ψυχικά, ἐνῶ τήν νιώθει σάν προέκταση τοῦ σώματός του. Καθώς περνοῦν οἱ μῆνες, ἀρχίζει σταδιακά νά νιώθει ὅτι ἡ μητέρα εἶναι ξεχωριστή ὀντότητα μέ δικά της συναισθήματα, ἐνέργειες καί ἀνάγκες. Τό βρέφος/ἤ πολύ μικρό παιδί ἐξακολουθεῖ νά βιώνει τήν μητέρα σάν μία μακάρια ὕπαρξη πού ταυτίζεται μέ τό «καλό». Ὅσο μεγαλώνει τό μικρό παιδί ἡ μητέρα ἀρχίζει νά βάζει περιορισμούς στίς κινήσεις-πράξεις-ἐπιθυμίες του εἴτε γιά νά τό προστατεύσει ἀπό κινδύνους εἴτε γιά νά γνωρίσει τό παιδί τά ἠθικά ὅρια συμβίωσης μέ τά ἄλλα μέλη τῆς οἰκογένειας καί μέ τό κοινωνικό περιβάλλον. Οἱ περιορισμοί αὐτοί συνδυάζονται καί μέ στιγμές ὅπου ἡ μητέρα συμβαίνει νά ἔχει μιά αὐστηρότερη ἤ ψυχρότερη στάση ἀπέναντι στό μικρό παιδί. Αὐτοί οἱ περιορισμοί κάνουν τό παιδί νά γευθεῖ καί τό «κακό», δηλαδή δυσάρεστα συναισθήματα. Ἀρχικά δέν μπορεῖ νά συνδυάσει τά θετικά καί τά ἀρνητικά συναισθήματα γύρω ἀπό τό ἑνιαῖο ἄτομο τῆς μητέρας, σταδιακά ὅμως (καί ὑπό τήν προϋπόθεση ὅτι ἡ ἀνάπτυξη τῆς ψυχοσύνθεσης δέν θά παρεμποδιστεῖ ἀπό τραυματικές καταστάσεις) τό μικρό παιδί ἀναπτύσσει τήν ψυχική ἱκανότητα νά ἀντιλαμβάνεται ὅτι καί οἱ θετικές καί οἱ ἀρνητικές ἀντιδράσεις τῆς μητέρας προέρχονται ἀπό ἕνα καί τό αὐτό πρόσωπο. Ἔτσι, ὅταν τό παιδί δυσφορεῖ ἀπέναντι στούς περιορισμούς τῆς διαπαιδαγώγησης, ἔχει τήν κρίσιμη ἱκανότητα νά ἀνακαλεῖ ζωηρά στή μνήμη του τά πολλά θετικά βιώματα ἀπό τήν μητέρα του καί νά βιώνει τό ὅτι ἐκείνη δέν ἔπαψε νά τό ἀγαπᾶ ἔστω κι ἄν τό περιορίζει ἤ τό μαλώνει.
Σέ περιπτώσεις παιδιῶν ὅπου ἡ κρίσιμη αὐτή ψυχική δυνατότητα εἶναι ἀνύπαρκτη λόγω μπλοκαρίσματος τῆς ψυχικῆς ἀνάπτυξης, τότε ὁ μελλοντικός ἔφηβος καί ἐνήλικος δέν μπορεῖ νά συνδυάσει τίς θετικές καί ἀρνητικές πλευρές τῶν συνανθρώπων του ἤ εὐρύτερα τῶν καταστάσεων τῆς ζωῆς. Μέ ἄλλα λόγια ἡ μόνη ψυχική δυνατότητα πού ἔχει ἕνα τέτοιο ἄτομο εἶναι νά βιώνει τούς συνανθρώπους καί τίς κοινωνικές συνθῆκες ὡς «ἀπολύτως καλές» ἤ «ἀπολύτως κακές»! Τό φαινόμενο αὐτό στήν ψυχανάλυση ὀνομάζεται σχάση (splitting) καί ἀποτελεῖ σύμπτωμα σοβαρῆς ψυχοπαθολογίας (στό φάσμα τῆς ὁριακῆς διαταραχῆς προσωπικότητας, καθώς καί ψυχωσικῶν διαταραχῶν).
Ὁ ὀπαδισμός δέν εἶναι τίποτε ἄλλο παρά ἡ συλλογική ψυχική σχάση διαφόρων ὁμάδων τοῦ πληθυσμοῦ. Ἡ σχάση πάντοτε δημιουργεῖ μόνιμη ἀστάθεια ψυχικῆς ταυτότητας στόν ἄνθρωπο, ἐξ οὗ καί ἡ σοβαρή παθολογία.
Τό θλιβερό φαινόμενο αὐτό ἐνισχύουν καί τροφοδοτοῦν συγκεκριμένα πολιτισμικά χαρακτηριστικά τῆς ἐποχῆς μας, καθώς καί ὁρισμένα ἱστορικά τοιαῦτα, τά ὁποῖα θά παρουσιάσω εὐθύς ἀμέσως.
Ἱστορική προσέγγιση: σύμφωνα μέ τόν μεγάλο πνευματικό ἄνδρα τοῦ Ἑλληνισμοῦ, τόν Χρῆστο Γιανναρᾶ, «ὁ Ἑλληνισμός ἀποτελεῖται ἀπό ξεπεσμένους ἄρχοντες». Ἄρχοντες εἴμαστε ὅσον ἀφορᾶ τήν μακραίωνη καί μοναδική συνεισφορά μας (γλωσσική, φιλοσοφική-θεολογική, ἐπιστημονική κλπ) στόν παγκόσμιο πολιτισμό, καθώς καί στό ἀντιστασιακό-δημοκρατικό φρόνημά μας, χάρη στό ὁποῖο ἀποκρούσαμε ἀμέτρητους εἰσβολεῖς καί ἀντισταθήκαμε σέ πλῆθος κατακτητῶν. Ὅταν ἱδρύθηκε τό νέο ἑλληνικό κράτος οἱ δυτικές δυνάμεις φρόντισαν νά τό κολοβώσουν καί νά τό ὑπονομεύσουν μέσω τῆς δολοφονίας Καποδίστρια καθώς καί τῆς διακυβέρνησης ἀπό τούς ἰδεολογικούς ἀπογόνους τῶν δολοφόνων του, κάθε λογῆς «κοτζαμπάσηδες» κομματάρχες (δεξιούς καί ἀριστερούς) μέ μοναδικό στόχο νά διαιωνίζουν τήν ἐξάρτηση τῆς χώρας καί τήν μόνιμη ἀπώλεια οὐσιαστικῆς ἀνεξαρτησίας. Ἀντί δηλαδή νά μεγαλυνθεῖ ὁ Ἑλληνισμός ἐνισχύοντας τούς δεσμούς του μέ τήν ἐκπληκτικῆς ἔκτασης καί ἰσχύος ἑλληνική διασπορά, τό ἐξαρτημένο κράτος ἐργάστηκε ἀδιάκοπα ὑπέρ τῆς συρρίκνωσης τοῦ Οἰκουμενικοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἀφοῦ μέ αὐτό ἀκριβῶς τό ἰδεολογικό ὑπόβαθρο ὀργανώθηκε ἡ πολιτεία «μας». Αὐτός, πολύ συνοπτικά, εἶναι ὁ καημός τῆς Ρωμιοσύνης καί τό σημαντικότερο εἶναι ὅτι ὁ παρατεταμένος-χρόνιος καημός μετατρέπεται νομοτελιακά σέ ἐθνική κατάθλιψη. Αὐτή ἡ ἐθνική κατάθλιψη ἔχει ἀναφερθεῖ ἀπό διάφορους μελετητές (πχ. ἀπό τόν π. Νικόλαο Λουδοβίκο, πολυγραφότατο κορυφαίο ἐρευνητή τῆς φιλοσοφικῆς καί θεολογικῆς ἱστορίας τῆς Εὐρώπης), ὅμως τό θέμα δέν εἶναι μόνον ἀκαδημαϊκό, ἀλλά βαθύτατα ὑπαρξιακό γιά τό ἔθνος μας.
Ἡ ἀρχέγονη τάση τοῦ ἔθνους μας πρός τήν διχόνοια ὀφείλεται κατ’ ἀρχήν στήν ἰσχυρή προσωπικότητα τῶν μελῶν του, στήν βαθιά ἱστορική ταυτότητα καί στόν κοινοτισμό-ἐντοπιότητα (ἰσχυρότατο δεσμό μέ τή γῆ-πατρίδα). Ἐάν τά στοιχεῖα αὐτά καλλιεργηθοῦν πρός τή σωστή κατεύθυνση ὄχι μόνον δέν προάγουν τόν διχασμό, ἀλλά μποροῦν νά ἀπογειώσουν τό ἔθνος. Ὅμως τό κομματικό σύστημα πού ἐγκαταστάθηκε στόν σβέρκο τῆς πατρίδας τρέφεται καί εὐημερεῖ καλλιεργώντας ἀκριβῶς τόν διχασμό τῶν Ἑλλήνων. Αὐτός εἶναι ἕνας θεμελιώδης ἱστορικός καί πολιτικός παράγοντας τοῦ ἑλληνικοῦ ὀπαδισμοῦ (τό φαινόμενο τοῦ ὀπαδισμοῦ φυσικά εἶναι παγκόσμιο).
Ἡ ἐθνική κατάθλιψη ἔχει ὡς ἀποτέλεσμα νά μήν σέβεται καί νά μήν ἐκτιμᾶ ὁ Ἕλληνας τόν Ἕλληνα, παρά μόνον ἄν ἀνήκουν στήν ἴδια παράταξη (κομματική, ἰδεολογική, καταγωγῆς, ποδοσφαιρική, ἐσχάτως…σεξουαλική, διατροφική! {κίνημα χορτοφάγων}, ζωοφιλική κλπ). Αὐτό θεωρῶ πώς εἶναι τό μεγαλύτερο ἐθνικό πρόβλημα πού ἀντιμετωπίζουμε μαζί μέ τό δημογραφικό καί συνιστᾶ βεβαίως δυσαρμονία τῆς ἱστορικῆς μας ταυτότητας, δηλαδή μειωμένη συλλογική αὐτοεκτίμηση μαζί μέ χρόνιο συσσωρευμένο θυμό.
Πολιτισμική προσέγγιση: μετά τό 1980 ὁ δυτικός κόσμος εἰσῆλθε σταδιακά (ἀρχῆς γενομένης ἀπό τίς ΗΠΑ) στήν μετανεωτερική (postmodern) φάση τοῦ δικοῦ του πολιτισμοῦ, καθώς καί στό ὑπερφιλελεύθερο στάδιο ἑνός χρηματιστηριακοῦ καπιταλισμοῦ τύπου καζίνο, ὅπου ἡ παραγωγική-βιομηχανική διαδικασία παραπέμφθηκε κυρίως στήν Κίνα, καθώς καί σέ τριτοκοσμικές χῶρες. Ἡ δυτική οἰκονομία στράφηκε κατ’ ἐξοχήν στίς ὑπηρεσίες καί στό νά δημιουργεῖ διάφορες «φοῦσκες», χρηματιστηριακές κυρίως, ἀλλά καί ἀκινήτων, μέ ἰδιωτικοποίηση τῶν πάντων καί συνεχή διάδοση στό πολιτισμικό πεδίο ἀνατρεπτικῶν-μηδενιστικῶν ἰδεολογημάτων: δημιουργία διαφόρων πρωτόγνωρων «μειονοτήτων» (σεξουαλικῶν, διατροφικῶν, ζωοφιλικῶν), θεωρία γιά τήν ἀνυπαρξία τάχα τοῦ βιολογικοῦ φύλου (gender) κλπ. Ὅλα αὐτά, σέ συνδυασμό μέ τή διαρκή προώθηση τῆς ἀθρόας παράνομης εἰσόδου μουσουλμάνων σέ ὅλες τίς χῶρες τοῦ δυτικοῦ κόσμου, ὡς κύριο σκοπό ἔχουν τή διάσπαση τῆς κοινωνικῆς, πολιτισμικῆς καί ἐθνικῆς συνοχῆς πού προϋπῆρχε στίς χῶρες αὐτές, τή σταδιακή ἀντικατάσταση σημαντικοῦ μέρους τοῦ πληθυσμοῦ, τή δημιουργία νέας ὁμάδας ἀφοσιωμένων στήν ἄρχουσα τάξη ψηφοφόρων, τή συντριβή τῆς ἀμοιβῆς τῶν ἐργατοϋπαλλήλων (ἐφόσον μποροῦν νά προσλαμβάνουν παράνομους ἀλλοδαπούς μέ μεροκάματα πείνας), τήν κατάργηση τῆς ἀρχῆς τῆς πλειοψηφίας μέ πρόσχημα τά «ἀνθρώπινα δικαιώματα» καί πολλά ἄλλα. Ἡ οὐσία εἶναι ὅτι τό δυτικό μετανεωτερικό χρηματιστηριακό παγκοσμιοποιημένο κατεστημένο κυβερνᾶ πλέον ἀπροκάλυπτα διά τοῦ τοῦ ὡμοῦ καί ἀπερίφραστου διχασμοῦ. Χαρακτηριστικά εἶναι τά παραδείγματα τῆς καταπιεστικῆς διαχείρησης τοῦ κορωνοϊοῦ, τῆς ἀπόλυτης περιφρόνησης τῶν ἀντιδράσεων τῶν τοπικῶν κοινωνιῶν στά προβλήματα τῆς παράνομης «μετανάστευσης», τῆς ἐξέγερσης τῶν ἀγροτῶν καί κτηνοτρόφων σέ Ὀλλανδία καί Γερμανία (μετά ἀπό κυνικά «μέτρα» πού πῆραν οἱ κυβερνήσεις τους μέ σκοπό νά πετάξουν ἔξω ἀπό τόν πρωτογενή τομέα τουλάχιστον τό ἕνα τρίτο (!) τῶν παραγωγῶν, ὅπως καί στήν πατρίδα μας). Στίς ὀγκώδεις διαδηλώσεις πού δίκαια ἐπακολούθησαν, οἱ οἰκογενειάρχες ἀγροτοκτηνοτρόφοι χαρακτηρίστηκαν στήν μέν Γερμανία «ναζιστές», στή δέ Ὀλλανδία ἀκολούθησε βίαιη ἀστυνομική καταστολή.
Συνεπῶς, ὁ καλλιεργούμενος ἀπό τήν ἄρχουσα τάξη διχασμός καί ἡ βαθιά περιφρόνηση (ἄν ὄχι ἀποστροφή..) τῆς τάξης αὐτῆς ἀπέναντι στή θέληση τῆς μεγάλης πλειοψηφίας τῶν εὐρωπαϊκῶν κοινωνιῶν ἀποτελεῖ πρόσθετο, ἰδιαίτερα ἐπιβαρυντικό παράγοντα τοῦ ὀπαδισμοῦ!
Συμπέρασμα: τό σύνθετο πρόβλημα τοῦ ὀπαδισμοῦ-κοινωνικοῦ διχασμοῦ εἶναι πολυδιάστατο καί ἀπαιτεῖ σοβαρή ποιοτική ἀνασύνταξη τῶν πνευματικῶν ἀρχῶν καί ἀξιῶν πού διέπουν τίς δυτικές κοινωνίες, κάτι πού δέν διαφαίνεται στόν ὁρίζοντα. Ὅσον ἀφορᾶ τήν πατρίδα μας, τό θέμα εἶναι ζωτικῆς σημασίας, διότι σέ ἀντίθεση πρός τούς περισσότερους εὐρωπαϊκούς λαούς πού προέρχονται ἀπό τή δικανική δυτικο-ρωμαϊκή παράδοση (πού ρυθμίζει τό σύνολο τοῦ βίου μέσω ἀπρόσωπων νόμων, κανονισμῶν καί ἀνθυπο-κανόνων), ἡ ἑλληνορθόδοξη παράδοση προκρίνει τά Κοινά τῶν Ἑλλήνων, τή διαπροσωπική μή ρουσφετολογική σχέση καί συνεργασία, τήν ἀποφυγή ὑπερβολικῆς συσσώρευσης πλούτου καί ἰσχύος στά χέρια ὀλίγων (καπιταλιστικός τύπος, πού καταστρέφει τήν αὐθεντική δημοκρατία), ἀλλά ἐπίσης καί τήν ἀποφυγή τῆς καταπίεσης τῆς μοναδικότητας τοῦ κάθε ἀνθρώπου μέσα ἀπό κολλεκτιβιστικές διαδικασίες (σοσιαλιστικός τύπος). Ἀμφότεροι ὁ καπιταλιστικός καί ὁ σοσιαλιστικός τύπος ἀποτελοῦν δυτικά κατασκευάσματα, ξένα πρός τήν Ἑλληνική παράδοση, πού ἐπιβλήθηκαν κυρίως στόν 20ό αἰώνα καί ἐπέκεινα μέσω τῆς προπαγάνδας τῶν δυτικόδουλων κομμάτων «μας», μέ ἐλάχιστες ἱστορικές ἐξαιρέσεις.
Εὐχαριστῶ γιά τή φιλοξενία
π. Ἀθανάσιος