Τον Νοέμβριο του 2021, με την Κύπρο αντιμέτωπη με πρωτοφανές κύμα παράτυπων αφίξεων, ο Νίκος Αναστασιάδης ζήτησε με επιστολή από την Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν να επιτραπεί στην Κύπρο να αναστείλει τις αιτήσεις ασύλου όσων εισέρχονταν παράνομα. Η απάντηση ήταν έκτακτη χρηματοδότηση άνω των 10 εκατομμυρίων ευρώ. Πέντε χρόνια μετά, ο Νίκος Χριστοδουλίδης δεν ζητά από τους εταίρους εξαίρεση. Συζητά μαζί τους τον ευρωπαϊκό κανόνα.
Στο μεταξύ, η Κύπρος άλλαξε τόσο τα δικά της δεδομένα όσο και τη θέση της στην ευρωπαϊκή συζήτηση. Το εννεάμηνο Ιανουαρίου–Σεπτεμβρίου 2022 οι αφίξεις ξεπέρασαν τις 13.000. Την ίδια περίοδο του 2026 ήταν 1.200, μείωση 91%. Οι αιτήσεις ασύλου μειώθηκαν κατά 92%, από 16.700 σε 1.300. Η σύγκριση γίνεται με χρονιά κορύφωσης, όμως η κυπριακή μείωση ξεπερνά κατά πολύ την ευρωπαϊκή, που φέτος είναι περίπου ένα τρίτο.
Από την αλληλεγγύη στην επαιτεία
Τρία χρόνια αργότερα, το 2018, τα δεδομένα είχαν αλλάξει: η Κύπρος ήταν πρώτη στην ΕΕ σε αιτήσεις ασύλου ανά κάτοικο. Τον Αύγουστο του 2019, με σχεδόν 7.000 αιτήσεις μόνο στο πρώτο εξάμηνο και πάνω από 14.000 εκκρεμείς υποθέσεις, ο υπουργός Εσωτερικών Κωνσταντίνος Πετρίδης ζήτησε γραπτώς από την Κομισιόν να μετεγκατασταθούν 5.000 αιτούντες σε άλλα κράτη-μέλη. Οι Βρυξέλλες απάντησαν ότι εξετάζουν το αίτημα και ότι είναι έτοιμες να αυξήσουν την οικονομική και επιχειρησιακή στήριξη. Για το αίτημα της μετεγκατάστασης, όμως, δεν υπήρξε κανένα σχόλιο.
Το 2021 ο τότε Πρόεδρος Νίκος Αναστασιάδης ζήτησε με επιστολή του την ενεργοποίηση του άρθρου 78(3) της Συνθήκης, που επιτρέπει προσωρινά μέτρα σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης, και υποχρεωτική μετεγκατάσταση. Ο τότε υπουργός Εσωτερικών Νίκος Νούρης υπολόγιζε ότι, αν κάθε κράτος-μέλος έπαιρνε 200 άτομα, η Κύπρος θα ανακουφιζόταν κατά 5.000. Η Λευκωσία επικαλέστηκε τις αποφάσεις για τη Λιθουανία και την Πολωνία, και ο κ. Νούρης επισήμανε μια ασυμμετρία: η Ευρώπη ευαισθητοποιείται όταν οι μετανάστες μπορούν να φτάσουν στη Γερμανία, όμως όσοι φτάνουν στην Κύπρο, που βρίσκεται εκτός Σένγκεν, εγκλωβίζονται στο νησί. Και πάλι η αντίδραση ήταν μόνο οικονομική. Το άρθρο 78(3) δεν ενεργοποιήθηκε.
Η Λευκωσία αλλάζει μέθοδο και τακτική
Τον Απρίλιο του 2024, μετά από κύμα αφίξεων από τον Λίβανο, η κυβέρνηση ανέστειλε την εξέταση όλων των αιτήσεων ασύλου Σύρων και δήλωσε ανοιχτά ότι ήθελε να πιέσει την ΕΕ να επανεξετάσει την κατάσταση στη Συρία. Ο υπουργός Εσωτερικών Κωνσταντίνος Ιωάννου έθεσε ως στόχο να γίνει η Κύπρος μη ελκυστικός προορισμός. Τον Ιούνιο ιδρύθηκε Υφυπουργείο Μετανάστευσης, που έφερε όλες τις αρμόδιες υπηρεσίες υπό ενιαία διοίκηση. Οι κινήσεις αυτές δέχθηκαν έντονη κριτική, όμως έστειλαν στις Βρυξέλλες ένα μήνυμα που η αλληλογραφία δεν είχε καταφέρει να περάσει: η Κύπρος δεν περίμενε πλέον άδεια.
Στις 15 Μαΐου 2024, μία μέρα μετά την έγκριση του Συμφώνου για τη Μετανάστευση και το Άσυλο, η Κύπρος υπέγραψε μαζί με άλλα δεκατέσσερα κράτη, με επικεφαλής τη Δανία, επιστολή που ζητούσε νέες λύσεις, ανάμεσά τους την αναθεώρηση της έννοιας της ασφαλούς τρίτης χώρας. Τον Οκτώβριο του ίδιου έτους ήταν ένα από τα έντεκα κράτη που πήραν μέρος στην πρώτη άτυπη συνάντηση των ομονοούντων. Τη συγκάλεσαν στο περιθώριο της Συνόδου Κορυφής η Ιταλίδα πρωθυπουργός Τζόρτζια Μελόνι, η Δανή πρωθυπουργός Μέτε Φρεντέρικσεν και ο τότε Ολλανδός πρωθυπουργός Ντικ Σχοφ. Ακολούθησαν η επιστολή των δεκαεπτά τον Δεκέμβριο του 2025 και η επιστολή των είκοσι δύο, μετά τη Θέουτα, τον Αύγουστο του 2026. Τον Οκτώβριο η ομάδα είχε φτάσει τα δεκαοκτώ κράτη.
Το κυπριακό αποτύπωμα
Η νέα προσέγγιση της Λευκωσίας, σε συνδυασμό με την επιμονή των προηγούμενων ετών, άφησε το στίγμα της στην ευρωπαϊκή πολιτική σε τέσσερα σημεία:
➤ Λίβανος: Τον Απρίλιο του 2024, με τις αφίξεις από τις λιβανικές ακτές να πολλαπλασιάζονται, ο Νίκος Χριστοδουλίδης ζήτησε προσωπικά από την Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν να παρέμβει στη Βηρυτό. Λίγο νωρίτερα, αναλυτές του Κέντρου Ευρωπαϊκής Πολιτικής στις Βρυξέλλες εκτιμούσαν ότι η Κύπρος είχε περιορισμένη επιρροή για να οδηγήσει την ΕΕ σε συμφωνία με τον Λίβανο. Στις 2 Μαΐου οι δυο τους ανακοίνωσαν μαζί στη Βηρυτό πακέτο ενός δισεκατομμυρίου ευρώ έως το 2027, με σκέλος για τον έλεγχο των συνόρων. Ο Χριστοδουλίδης το παρουσίασε ως κυπριακή πρωτοβουλία και έθεσε τον όρο που θα γινόταν κανόνας: η βοήθεια να συνδέεται με το πόσο αποτελεσματικά αποτρέπονται οι αναχωρήσεις.
➤ Συρία: Τον Μάιο του 2024, σε συνάντηση υπουργών Εσωτερικών που φιλοξένησε η Λευκωσία, οκτώ κράτη ζήτησαν να επαναξιολογηθεί η κατάσταση στη Συρία, ώστε να γίνουν δυνατές οι επιστροφές. Η ιδέα των «ασφαλών ζωνών» προσέκρουσε σε απόφαση του Δικαστηρίου της ΕΕ τον Οκτώβριο του 2024, που απαγόρευσε τον χαρακτηρισμό μιας χώρας ως ασφαλούς μόνο για τμήμα της. Η συζήτηση όμως είχε ανοίξει. Όταν έπεσε ο Άσαντ, η Κύπρος ήταν έτοιμη: πάνω από 5.200 Σύροι απέσυραν τις αιτήσεις τους ή επέστρεψαν, και σχεδόν 2.000 αιτήσεις απορρίφθηκαν.
➤ Τουρκία: Από το 2016 η Λευκωσία επέμενε ότι η Δήλωση ΕΕ–Τουρκίας για τη μετανάστευση πρέπει να εφαρμόζεται χωρίς διακρίσεις. Το 2021 η διατύπωση «και έναντι της Κυπριακής Δημοκρατίας» μπήκε στα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, μαζί με τη δέσμευση ότι η ΕΕ δεν θα δεχθεί την εργαλειοποίηση μεταναστών για πολιτικούς σκοπούς. Η διατύπωση επαναλήφθηκε στα συμπεράσματα του Δεκεμβρίου 2022.
➤ Προεδρία ΕΕ: Το πρώτο εξάμηνο του 2026 η Κύπρος ανέλαβε την Προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ σε μια κρίσιμη στιγμή για το μεταναστευτικό. Οι δύο φάκελοι που είχε θέσει ως προτεραιότητα η Κομισιόν, ο νέος Κανονισμός Επιστροφών και η ευρωπαϊκή λίστα ασφαλών χωρών καταγωγής, έκλεισαν επί κυπριακής Προεδρίας. Ο θεσμικός ρόλος της Προεδρίας έδωσε στη Λευκωσία τη δυνατότητα να μετατρέψει σε αποφάσεις όσα μέχρι τότε ζητούσε με επιστολές, μαζί με τους ομονοούντες εταίρους της.
Η Ευρώπη υιοθετεί την κυπριακή ατζέντα
Την επιτάχυνση των διαπραγματεύσεων για τους δύο φακέλους είχε θέσει ως προτεραιότητα η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν τον Οκτώβριο του 2025, στη συνάντηση των ομονοούντων στο περιθώριο της Συνόδου Κορυφής. Και οι δύο έκλεισαν σε λιγότερο από οκτώ μήνες, το πρώτο εξάμηνο του 2026, επί κυπριακής Προεδρίας.
Στις 23 Φεβρουαρίου το Συμβούλιο ενέκρινε την πρώτη κοινή λίστα ασφαλών χωρών καταγωγής: Μπαγκλαντές, Κολομβία, Αίγυπτος, Ινδία, Κόσοβο, Μαρόκο και Τυνησία. Υπό όρους, στη λίστα εμπίπτουν και οι υποψήφιες προς ένταξη χώρες, άρα θεωρητικά και η Τουρκία. Την ίδια ημέρα αναθεωρήθηκε η έννοια της ασφαλούς τρίτης χώρας. Ένα κράτος-μέλος μπορεί πλέον να απορρίψει μια αίτηση ως απαράδεκτη, αν ο αιτών απλώς πέρασε από ασφαλή τρίτη χώρα ή αν υπάρχει συμφωνία με αυτήν. Ήταν το αίτημα της επιστολής των δεκαπέντε, δύο χρόνια νωρίτερα.
Την 1η Ιουνίου, με διαπραγματευτή τον υφυπουργό Μετανάστευσης Νικόλα Ιωαννίδη, το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο συμφώνησαν στον Κανονισμό Επιστροφών. Το νέο πλαίσιο επιτρέπει κόμβους επιστροφής σε τρίτες χώρες, θεσπίζει ενιαία Ευρωπαϊκή Εντολή Επιστροφής και τερματίζει την αυτόματη αναστολή των απελάσεων όσο εκκρεμεί προσφυγή. Ο Κανονισμός υιοθετήθηκε τυπικά στις 7 Οκτωβρίου και αντικαθιστά την Οδηγία του 2008. Στις 12 Ιουνίου τέθηκε σε εφαρμογή το Σύμφωνο, και ο Επίτροπος Μάγκνους Μπρούνερ σηματοδότησε την έναρξή του από τη Λευκωσία.
Ενδεικτικό της αλλαγής είναι και ό,τι έμεινε στο περιθώριο. Η αναδιανομή, το αίτημα του 2019, περιορίστηκε σε δεξαμενή αλληλεγγύης 21.000 μετεγκαταστάσεων για το 2026, λιγότερες από όσες είχε προτείνει η Κομισιόν.
Στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, το μεταναστευτικό ανέβαινε σταδιακά στην ατζέντα. Τον Μάρτιο οι ηγέτες ζήτησαν εντατικότερη δουλειά στην εξωτερική διάσταση και στις εταιρικές σχέσεις με τρίτες χώρες. Ζήτησαν επίσης από την Κομισιόν να αξιολογήσει τις επιπτώσεις της κρίσης με το Ιράν, μεταξύ άλλων και στη μετανάστευση. Τον Ιούνιο η ανταλλαγή απόψεων ήταν σύντομη αλλά έντονη, και ορίστηκε στρατηγική συζήτηση για τον Οκτώβριο.
Τα αποτελέσματα φαίνονται και σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Το εννεάμηνο του 2026 οι παράτυπες διελεύσεις στην ΕΕ μειώθηκαν σχεδόν κατά ένα τρίτο. Η Ευρώπη έκανε το 2026 αυτό που η Κύπρος ζητούσε από το 2024: μετατόπισε το βάρος από την αναδιανομή στην αποτροπή και τις επιστροφές.
Αριθμητικά δεδομένα που αγγίζουν το απόλυτο
Οι μειώσεις κατά 91% στις αφίξεις και κατά 92% στις νέες αιτήσεις είναι εντυπωσιακές, αλλά δεν είναι οι μόνες. Όπως προκύπτει από τα στοιχεία που εξασφάλισε ο Φιλελεύθερος από το Υφυπουργείο Μετανάστευσης και Διεθνούς Προστασίας, οι νέες αιτήσεις ασύλου από Σύρους μειώθηκαν κατά 95% σε σχέση με το 2024.
Πιο αναλυτικά, τα στοιχεία που έχει στην κατοχή του ο Φιλελεύθερος αφορούν την περίοδο Ιανουαρίου–Σεπτεμβρίου κάθε έτους και καταγράφουν τα εξής:
Παράνομες αφίξεις ανά έτος: Το 2022 ανήλθαν σε 13.600, ενώ το 2023 μειώθηκαν σε 7.619 και το 2024 σε 5.158. Την επόμενη χρονιά, το 2025, καταγράφηκε ραγδαία μείωση και οι αφίξεις περιορίστηκαν στις 1.912, ενώ φέτος έπεσαν ακόμη χαμηλότερα, στις 1.212. Παρατηρείται, δηλαδή, μείωση των παράνομων αφίξεων κατά 91% σε σχέση με το ίδιο διάστημα του 2022.
Σύγκριση νέων αιτήσεων: Το 2022 καταχωρήθηκαν 16.705 νέες αιτήσεις. Την επόμενη χρονιά μειώθηκαν περίπου στο μισό, στις 8.092, και το 2024 έπεσαν στις 5.652. Το 2025 σημειώθηκε ραγδαία πτώση, στις 2.206 αιτήσεις, η οποία συνεχίστηκε και φέτος, με 1.347. Υπάρχει, δηλαδή, μείωση των νέων αιτήσεων κατά 92% σε σχέση με το ίδιο διάστημα του 2022.
Νέα αιτήματα ασύλου από Σύρους: Την αντίστοιχη περίοδο του 2021 οι αιτήσεις ήταν 1.967. Την αμέσως επόμενη χρονιά σημείωσαν απότομη άνοδο και έφτασαν τις 3.148. Η ανοδική τάση συνεχίστηκε το 2023, με 3.393 αιτήσεις, και κορυφώθηκε το 2024, με 3.919. Από το 2025 η εικόνα αντιστράφηκε: υποβλήθηκαν μόλις 743 αιτήσεις, ενώ φέτος ο αριθμός περιορίστηκε στις 200. Καταγράφεται, δηλαδή, μείωση της τάξης του 95% σε σχέση με το 2024.
Αποφάσεις που αφορούν Σύρους, 2021–2026: Οι αποφάσεις παρουσιάζουν σημαντική αύξηση από το 2021 και μετά. Ιδιαίτερη αύξηση παρατηρείται στις απορρίψεις αιτήσεων Σύρων το 2026, οι οποίες σε σχέση με το 2025 σχεδόν τριπλασιάστηκαν, παρότι αφορούν μικρότερο χρονικό διάστημα. Το 2026 καταγράφηκαν 2.266 ανακλήσεις/παύσεις, 1.713 απορρίψεις, 1.160 ρητές αποσύρσεις και 398 σιωπηρές αποσύρσεις, ενώ 41 περιπτώσεις αφορούσαν θέματα προσφύγων και άλλες 25 καταχωρήθηκαν ως συμπληρωματικές. Παρ’ όλα αυτά, φέτος εκκρεμούν ακόμη 8.730 υποθέσεις Σύρων, σε σύγκριση με 11.793 πέρσι, 13.793 το 2024 και 12.801 το 2023.
Ενδιαφέρον έχουν και τα στοιχεία που αφορούν τις νέες αιτήσεις από χώρες της Υποσαχάριας Αφρικής. Το 2023 οι αιτήσεις από τη Νιγηρία ήταν 934, από το Καμερούν 397 και από τη Λ.Δ. Κονγκό 391. Το 2024 οι αιτήσεις από τις τρεις αυτές χώρες μειώθηκαν σε 193, 71 και 166 αντίστοιχα. Πέρσι ήταν 108, 48 και 88, ενώ φέτος οι αιτήσεις από τη Νιγηρία ήταν 73, από το Καμερούν 31 και από τη Λ.Δ. Κονγκό 42.
Το 2026 οι επιστροφές ανήλθαν σε 7.201: 64% (4.614) υποβοηθούμενες εθελούσιες επιστροφές, 25% (1.819) αναγκαστικές επιστροφές και 11% (768) εθελούσιες επιστροφές. Την αντίστοιχη περίοδο οι επιστροφές ήταν 9.458 το 2025, 7.602 το 2024, 6.553 το 2023 και 4.627 το 2022.
Υπόδειγμα η συμφωνία με το Λίβανο
Σε λιγότερο από μια δεκαετία, η Κύπρος διένυσε μια διαδρομή που λίγα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχουν κάνει. Από χώρα που, με επιστολές και μηνύματα, ζητούσε μετεγκαταστάσεις και εξαιρέσεις, έγινε χώρα που συνέβαλε ουσιαστικά στη διαμόρφωση μιας κοινής ευρωπαϊκής πολιτικής.
Το έκανε χωρίς θόρυβο, αλλά με συνεχή πίεση μέσα στο σωστό πλαίσιο. Η συμφωνία με τον Λίβανο αποτελεί υπόδειγμα για το πώς η ευρωπαϊκή βοήθεια συνδέεται με αποτελέσματα. Η συζήτηση για τη Συρία άνοιξε χάρη στην επιμονή της Λευκωσίας, τη στιγμή που έμοιαζε αδύνατη, και έτσι η Ευρώπη ήταν έτοιμη όταν άλλαξε το καθεστώς στη Δαμασκό.
Η αναθεώρηση της έννοιας της ασφαλούς τρίτης χώρας εγκρίθηκε οριστικά επί κυπριακής Προεδρίας, ενώ η συμφωνία για τον Κανονισμό Επιστροφών επιτεύχθηκε με Κύπριο διαπραγματευτή. Και τα δύο ήταν αιτήματα που είχε διατυπώσει η Λευκωσία, μαζί με τους εταίρους της, σε επιστολές που είχε συνυπογράψει.
Το 2021, μόνη της και ζητώντας εξαίρεση, η Κύπρος εξασφάλισε μόνο οικονομική στήριξη. Από το 2024, με αποφασιστικές κινήσεις στο εσωτερικό, συμμαχίες στο εξωτερικό και τον θεσμικό ρόλο της Προεδρίας, βοήθησε να γραφτούν οι κανόνες. Η εμπειρία δείχνει ότι μέσα στην ΕΕ το μέγεθος ενός κράτους μετρά λιγότερο από την ικανότητά του να συνδέει τα δικά του συμφέροντα με τις ανάγκες των εταίρων του.
philenews.com