Οι περισσότερες αναλύσεις της διεθνούς πολιτικής ξεκινούν από την ισχύ. Εξετάζουν τους στρατούς, τις οικονομίες, τις τεχνολογίες, τις συμμαχίες, τους φυσικούς πόρους και τα γεωγραφικά δεδομένα. Όλοι αυτοί είναι ασφαλώς κρίσιμοι παράγοντες.
Ωστόσο, σπανίως τίθεται ένα βαθύτερο ερώτημα. Το γιατί διαφορετικοί πολιτισμοί αντιλαμβάνονται την ισχύ με τόσο διαφορετικό τρόπο; Γιατί ορισμένες κοινωνίες τείνουν να βλέπουν τον “Άλλον” πρωτίστως ως δυνητικό εχθρό ή ως αντικείμενο ελέγχου, ενώ άλλες αναζητούν διαφορετικές μορφές ειρηνικής συνύπαρξης ή έστω “λελογισμένης” ανταγωνιστικότητας και αντιπαλότητας;
Η απάντηση ίσως βρίσκεται στα αόρατα βαθιά θεμέλια της γεωπολιτικής ταυτότητας και συμπεριφοράς. Στις οντολογικές παραδοχές κάθε πολιτισμού, δηλαδή στις αντιλήψεις του για το τι είναι ο άνθρωπος, τι σημαίνει ύπαρξη και ποια είναι η σχέση ανάμεσα στο “Εγώ” και τον “Άλλον”. Οι αντιλήψεις αυτές σπανίως εμφανίζονται ρητά στη σύγχρονη πολιτική σκέψη. Παραμένουν όμως ενεργές, επηρεάζοντας τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες αντιλαμβάνονται την πραγματικότητα, αξιολογούν τις απειλές και διαμορφώνουν τις στρατηγικές τους.
Στο έργο του “Το Είναι ως Κοινωνία”, ο Μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης Ζηζιούλας υποστηρίζει ότι στη δυτική μεταφυσική και σε σημαντικές εκδοχές της δυτικής θεολογίας η ύπαρξη προηγείται της σχέσης. Πρώτα υπάρχει η ουσία και στη συνέχεια η σχέση. Με απλά λόγια, “πρώτα είσαι και μετά σχετίζεσαι”. Αντιθέτως, η πατερική οντολογία του προσώπου ανατρέπει αυτή τη λογική. Το πρόσωπο δεν υπάρχει πρώτα για να δημιουργήσει σχέσεις αλλά προκύπτει μέσα στη σχέση και από τη σχέση. Η σχέση λοιπόν δεν είναι μια εξωτερική λειτουργία ενός ήδη συγκροτημένου όντος, αλλά στοιχείο της ίδιας της ύπαρξής του.
Διαφορετική οντολογία, διαφορετική συμπεριφορά
Η διαφορά αυτή δεν είναι απλώς θεολογική. Δημιουργεί δύο εντελώς διαφορετικές ανθρωπολογίες, οι οποίες στην ιστορική τους πορεία διαμόρφωσαν και τη γεωπολιτική σκέψη και συμπεριφορά. Αναλυτικότερα, εάν η ύπαρξη προηγείται της σχέσης, τότε ο κόσμος εμφανίζεται ως σύνολο αυτοτελών μονάδων. Ο άλλος είναι κάτι εξωτερικό προς εμένα. Πρώτα τον γνωρίζω, τον αξιολογώ, τον ταξινομώ και στη συνέχεια αποφασίζω αν θα συνεργαστώ ή θα συγκρουστώ μαζί του. Η σχέση γίνεται εργαλείο εξυπηρέτησης αναγκών, συμφερόντων και επιθυμιών. Ο “Άλλος” μετατρέπεται εύκολα σε αντικείμενο, σε μέσο ή σε απειλή.
Αντίθετα, όταν η σχέση προηγείται ως συστατικό στοιχείο της ύπαρξης, η ετερότητα αποκτά διαφορετική σημασία. Ο άλλος δεν είναι εμπόδιο στην ύπαρξή μου, αλλά προϋπόθεση της προσωπικής μου συγκρότησης. Η ταυτότητα δεν οικοδομείται εναντίον της ετερότητας αλλά μέσα από αυτήν.
Είναι εύλογο να αναρωτηθεί κανείς εάν τέτοιες οντολογικές παραδοχές μπορούν πράγματι να επηρεάσουν τον κλάδο της γεωπολιτικής. Η απάντηση δεν μπορεί να είναι μηχανιστική. Καμία θεολογική ή φιλοσοφική θεωρία δεν παράγει αυτομάτως συγκεκριμένες κρατικές πολιτικές. Μεσολαβούν η ιστορία, οι θεσμοί, οι οικονομικές δομές, οι τεχνολογίες και οι επιλογές των ηγεσιών. Ωστόσο, οι βαθύτερες αντιλήψεις για τον άνθρωπο διαμορφώνουν ένα πολιτισμικό πλαίσιο μέσα στο οποίο ορισμένες συμπεριφορές καθίστανται περισσότερο αυτονόητες και άλλες λιγότερο πιθανές.
Η νεότερη ευρωπαϊκή ιστορία προσφέρει αρκετά παραδείγματα. Η αποικιοκρατία, η “εκπολιτιστική αποστολή”, η αντίληψη περί ιστορικής ανωτερότητας και η πεποίθηση ότι οι άλλοι πολιτισμοί όφειλαν να μετασχηματιστούν σύμφωνα με τα δυτικά πρότυπα δεν ήταν μόνο αποτέλεσμα στρατιωτικής υπεροχής. Εδράζονταν και σε μια βαθύτερη αντίληψη, σύμφωνα με την οποία ο “άλλος” αποτελούσε αντικείμενο προς διαχείριση, αναμόρφωση ή ενσωμάτωση.
Διαβάστε τη συνέχεια στο SLpress.gr