Στον θεσμικό ρόλο της Ακαδημίας Αθηνών και στις σύγχρονες προκλήσεις που αντιμετωπίζει η Δημοκρατία αναφέρθηκε ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας, ακαδημαϊκός και επίτιμος καθηγητής του ΕΚΠΑ, Προκόπης Παυλόπουλος, σε συνέντευξη που παραχώρησε στον δημοσιογράφο Σωτήρη Πολύζο, για τον τηλεοπτικό σταθμό TRT Θεσσαλίας.
Αφορμή αποτέλεσε η συμπλήρωση ενός αιώνα από την ίδρυση της Ακαδημίας Αθηνών, το 1926, με τη συζήτηση να επεκτείνεται πέρα από την ιστορική διαδρομή του ιδρύματος και να επικεντρώνεται σε θεμελιώδη ζητήματα της σύγχρονης πολιτειακής λειτουργίας.
Ιδιαίτερη βαρύτητα δόθηκε στην ανάγκη προστασίας της αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας, στην οποία ο Προκόπης Παυλόπουλος αναγνωρίζει καθοριστικό ρόλο για τη διασφάλιση της ελευθερίας και την ανεμπόδιστη άσκηση των θεμελιωδών δικαιωμάτων του ανθρώπου.
Ένας αιώνας Ακαδημίας Αθηνών – Η παρακαταθήκη της ελληνικής Παιδείας
Ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας πραγματοποίησε αναδρομή στην ιστορία της Ακαδημίας Αθηνών, από την ίδρυσή της το 1926 έως τη συμπλήρωση των 100 χρόνων λειτουργίας της.
Στο επίκεντρο βρέθηκε η διαχρονική αποστολή του ανώτατου πνευματικού ιδρύματος της χώρας, με ιδιαίτερη αναφορά στην αρχαία ελληνική παιδεία και στην ελληνική γλώσσα.
Η Ακαδημία Αθηνών συνδέεται με την επιστημονική έρευνα, την καλλιέργεια των γραμμάτων και τη διατήρηση της πνευματικής κληρονομιάς του Ελληνισμού.
Ωστόσο, όπως αναδείχθηκε μέσα από τη θεματολογία της συνέντευξης, ο ρόλος της δεν περιορίζεται στην επιστημονική και πολιτιστική δραστηριότητα.
Η υπεράσπιση των αρχών που θεμελιώνουν τον δημοκρατικό πολιτισμό αποτελεί εξίσου σημαντική πτυχή της αποστολής της.
Η αντιπροσωπευτική Δημοκρατία ως εγγύηση της Ελευθερίας
Ξεχωριστή θέση στη συζήτηση κατείχε η σχέση της αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας με την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων.
Ο Προκόπης Παυλόπουλος ανέδειξε την ανάγκη υπεράσπισης του δημοκρατικού πολιτεύματος ως βασικής εγγύησης της ελευθερίας και της δυνατότητας των πολιτών να ασκούν ανεμπόδιστα τα δικαιώματά τους.
Στο πλαίσιο αυτό, εξετάστηκαν τα προβλήματα που επηρεάζουν την ποιότητα της Δημοκρατίας και δοκιμάζουν τη λειτουργία των θεσμικών αντιβάρων.
Η συζήτηση αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία το ζήτημα της προστασίας του Κράτους Δικαίου βρίσκεται στο επίκεντρο του δημόσιου διαλόγου, τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς.
Η διαβρωτική υπεροχή της εκτελεστικής εξουσίας
Ένα από τα σημαντικότερα σημεία της παρέμβασης Παυλόπουλου αφορούσε την υπεροχή που αποκτά σταδιακά η εκτελεστική εξουσία έναντι της νομοθετικής και της δικαστικής.
Πρόκειται για ένα θεσμικό πρόβλημα που συνδέεται άμεσα με την αρχή της διάκρισης των εξουσιών, η οποία αποτελεί θεμέλιο του σύγχρονου δημοκρατικού πολιτεύματος.
Όταν η εκτελεστική εξουσία ενισχύεται υπέρμετρα, δημιουργούνται κίνδυνοι για την ισορροπία μεταξύ των συνταγματικών θεσμών και την αποτελεσματική λειτουργία των μηχανισμών ελέγχου της κρατικής εξουσίας.
Ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας έθεσε το συγκεκριμένο ζήτημα στο πλαίσιο των σύγχρονων προβλημάτων της Δημοκρατίας, εξετάζοντας τις επιπτώσεις του στην εφαρμογή των αρχών του Κράτους Δικαίου.
Η προβληματική αυτή δεν αφορά αποκλειστικά την Ελλάδα.
Στη συνέντευξη παρουσιάστηκαν συγκριτικά στοιχεία για την ελληνική πραγματικότητα, τις Ηνωμένες Πολιτείες και τα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αναδεικνύοντας τη διεθνή διάσταση των θεσμικών προκλήσεων.
Μήνυμα προς τους δικαστικούς λειτουργούς για την ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην ανάγκη προστασίας της προσωπικής και λειτουργικής ανεξαρτησίας των δικαστικών λειτουργών.
Ο Προκόπης Παυλόπουλος ανέδειξε τη σημασία της συνταγματικής κατοχύρωσης της δικαστικής ανεξαρτησίας, αλλά και την ευθύνη των ίδιων των δικαστικών λειτουργών να την υπερασπίζονται.
Η ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης αποτελεί θεμελιώδη προϋπόθεση για την αποτελεσματική προστασία των δικαιωμάτων των πολιτών και την αποτροπή αυθαίρετων παρεμβάσεων στη λειτουργία της.
Το ζήτημα συνδέεται άμεσα με την αρχή της διάκρισης των εξουσιών, καθώς η Δικαιοσύνη οφείλει να μπορεί να ασκεί τις αρμοδιότητές της χωρίς εξαρτήσεις ή πιέσεις από άλλα κέντρα εξουσίας.
Στο πλαίσιο αυτό, η συνέντευξη ανέδειξε την ανάγκη διαρκούς επαγρύπνησης για τη διαφύλαξη των συνταγματικών εγγυήσεων.
Η αποστολή της Ακαδημίας Αθηνών στη σύγχρονη εποχή
Η συμπλήρωση 100 χρόνων από την ίδρυση της Ακαδημίας Αθηνών αποτέλεσε, έτσι, την αφετηρία μιας ευρύτερης συζήτησης για τη σχέση της Παιδείας με τη Δημοκρατία και τον ρόλο των πνευματικών θεσμών στην υπεράσπιση της ελευθερίας.
Η ελληνική γλώσσα, η αρχαία ελληνική παιδεία και η ιστορική συνέχεια του ελληνικού πολιτισμού συνδέθηκαν με την ανάγκη διατήρησης των αρχών που συγκροτούν ένα σύγχρονο δημοκρατικό κράτος.
Η παρέμβαση του Προκόπη Παυλόπουλου ανέδειξε ότι η υπεράσπιση της Δημοκρατίας δεν εξαντλείται στην τυπική λειτουργία των πολιτειακών θεσμών.
Προϋποθέτει τον ουσιαστικό σεβασμό στη διάκριση των εξουσιών, την ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης και την αποτελεσματική προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων.
Αυτά τα ζητήματα βρέθηκαν στον πυρήνα της συνέντευξης, αναδεικνύοντας τη σημασία της εκατονταετηρίδας της Ακαδημίας Αθηνών ως ευκαιρίας προβληματισμού για το παρόν και το μέλλον της Δημοκρατίας.