Τέλη Ιουλίου, ο ισπανικός θύλακας της Θέουτα στη βόρεια ακτή της Αφρικής μετατράπηκε ξανά σε πεδίο μαζικής μεταναστευτικής πίεσης.
Δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι πέρασαν μέσα σε λίγες ώρες τα σύνορα από το Μαρόκο, προκαλώντας έκτακτη σύνοδο των υπουργών Εσωτερικών της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις Βρυξέλλες.
Το συμπέρασμα ήταν κοινό, απαιτείται αυστηρότερη φύλαξη των εξωτερικών συνόρων, ταχύτερες επιστροφές και αποτελεσματικότερο χτύπημα στα δίκτυα των διακινητών. Ωστόσο, πίσω από τα μέτρα και τις ανακοινώσεις, ένα βαθύτερο ερώτημα επέστρεψε δυναμικά στο τραπέζι: είναι η μετανάστευση πλέον και όπλο στα χέρια τρίτων χωρών;
Το χρονικό της κρίσης στη Θέουτα
Το πρωί της 25ης Ιουλίου, πλήθος ανθρώπων άρχισε να συγκεντρώνεται στην πλευρά του Μαρόκου, κοντά στο πέρασμα της Θέουτα. Μέσα σε ώρες, ο αριθμός εκτοξεύτηκε σε δεκάδες χιλιάδες. Οι εικόνες έκαναν τον γύρο του κόσμου, νέοι άνδρες κυρίως, οικογένειες, ασυνόδευτοι ανήλικοι να προσπαθούν να περάσουν τον φράχτη, να κολυμπούν παράλληλα με τον κυματοθραύστη, να συνωστίζονται σε αυτοσχέδια σημεία εισόδου.
Η κυβέρνηση του Πέδρο Σάντσεθ βρέθηκε αντιμέτωπη με μια πρωτοφανή πίεση. Ο υπουργός Εσωτερικών Φερνάντο Γκράντε-Μαρλάσκα, αμέσως μετά την έκτακτη σύνοδο των ομολόγων του, έσπευσε να δώσει αριθμούς και διαβεβαιώσεις, από τους περίπου 72.000 ανθρώπους που πέρασαν στη Θέουτα (πόλη με πληθυσμό λίγο πάνω από 82.000), οι 70.000 είχαν ήδη επιστρέψει στο Μαρόκο, κανείς δεν πέρασε στην ηπειρωτική Ισπανία και άρα δεν υπήρξε διαρροή προς τον χώρο Σένγκεν. Ταυτόχρονα, η Μαδρίτη ανακοίνωσε σχέδιο μεταφοράς ασυνόδευτων ανηλίκων στην ηπειρωτική χώρα, καθώς οι δομές φιλοξενίας στον θύλακα είχαν ξεπεράσει κάθε όριο.
Ο ρόλος των πλατφορμών κοινωνικής δικτύωσης
Πολλοί μετανάστες ανέφεραν ότι βίντεο και μηνύματα σε πλατφόρμες όπως το TikTok και το Facebook υποδείκνυαν πως τα σύνορα ήταν ξαφνικά ανοιχτά. Η ψευδής πληροφορία διαδόθηκε ταχύτατα, καλλιεργώντας την ελπίδα ότι καταφύγια ήταν διαθέσιμα στη Θέουτα και ότι θα ακολουθούσε ελεύθερη μετακίνηση προς την ισπανική ενδοχώρα.
Η ψηφιακή επίτροπος της Ευρωπαϊκής Ένωσης Χένα Βικρκούνεν αντέδρασε άμεσα. Μετά από συνάντηση με εκπροσώπους της Meta και του TikTok, δήλωσε πως οι εταιρείες δεν είχαν κάνει αρκετά για να περιορίσουν την παραπληροφόρηση που κυκλοφορούσε στις πλατφόρμες τους. «Χρειάζεται περισσότερη εποπτεία, η συνεργασία με τους ελεγκτές γεγονότων πρέπει να επεκταθεί», έγραψε χαρακτηριστικά. Σε καταστάσεις κρίσης, τόνισε, οι πλατφόρμες οφείλουν να δρουν αποφασιστικά για να διατηρήσουν την ακεραιότητα του ψηφιακού χώρου.
Η συζήτηση αυτή δεν είναι θεωρητική. Έρευνα του ινστιτούτου YouGov για λογαριασμό της Γερμανικής Welt am Sonntag, που διεξήχθη το πρώτο δεκαπενθήμερο του Ιουλίου σε δείγμα 2.411 ατόμων στη Γερμανία, κατέδειξε ότι το 66% των πολιτών θεωρεί πως εταιρείες όπως η Meta, η Amazon, η Google και η Apple έχουν υπερβολική επιρροή. Οι ανησυχίες αφορούν τις μονοπωλιακές δομές, τους κινδύνους για την προστασία δεδομένων και ιδιωτικότητας, αλλά και την ικανότητα των αλγορίθμων να διαμορφώνουν την κοινή γνώμη.
Η σύνοδος των υπουργών Εσωτερικών και οι αποφάσεις
Στις Βρυξέλλες, οι υπουργοί εσωτερικών συμφώνησαν σε ένα πακέτο άμεσων μέτρων:
-Αυστηρότερη προστασία των εξωτερικών συνόρων
-Ενίσχυση των μηχανισμών επιστροφών
-Ευρωπαϊκή χρηματοδότηση και εφαρμογή του νέου συμφώνου μετανάστευσης και ασύλου
Η συζήτηση ωστόσο, ανέδειξε και τις βαθιές διαφωνίες μεταξύ των κρατών μελών. Η Ιταλία, υπό την κυβέρνηση της Τζόρτζια Μελόνι, αντέδρασε άμεσα, επανέφερε προσωρινούς συνοριακούς ελέγχους για πτήσεις και πλοία από την Ισπανία, επικαλούμενη λόγους εθνικής ασφάλειας και κίνδυνο δευτερογενών ροών.
Η Μαδρίτη χαρακτήρισε το μέτρο άδικο, αντίθετο στα συμφέροντα της ένωσης και δυσανάλογο, δεδομένου ότι κανένας μετανάστης δεν είχε περάσει από τη Θέουτα στην ηπειρωτική Ισπανία. Αφού η Ρώμη απέρριψε το τελεσίγραφο να άρει τους ελέγχους έως τις 7 Σεπτεμβρίου, η Ισπανία ανακοίνωσε αντίποινα, από τα μεσάνυχτα της ίδιας ημέρας, ξεκίνησαν έλεγχοι ταυτότητας, διαβατηρίων και θεωρήσεων σε ταξιδιώτες από την Ιταλία. Πέρυσι, σύμφωνα με ισπανικά στοιχεία, περισσότεροι από έντεκα εκατομμύρια άνθρωποι ταξίδεψαν από την Ιταλία στην Ισπανία αεροπορικώς, γεγονός που καταδεικνύει το εύρος της αναστάτωσης.
Ο Έβρος του 2020 και η γέννηση του όρου «εργαλειοποίηση»
Για να καταλάβει κανείς τη σημερινή ευρωπαϊκή αντίδραση, πρέπει να γυρίσει τον χρόνο στον Φεβρουάριο του 2020. Τότε, η Τουρκία ανακοίνωσε αιφνιδιαστικά ότι ανοίγει τα σύνορά της. Χιλιάδες άνθρωποι μεταφέρθηκαν οργανωμένα στον Έβρο, δημιουργώντας μια πρωτοφανή κρίση στα ανατολικά σύνορα της Ευρώπης. Η ευρωπαϊκή επιτροπή αντέδρασε με ταχύτητα. Η πρόεδρος Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, ο πρόεδρος του ευρωπαϊκού συμβουλίου Σαρλ Μισέλ και ο πρόεδρος του ευρωπαϊκού κοινοβουλίου Νταβίντ Σασόλι επισκέφθηκαν τον Έβρο. Η δήλωση «η Ελλάδα είναι η ευρωπαϊκή ασπίδα» έγινε σύμβολο.
Το σημαντικότερο, ωστόσο, ήταν η εισαγωγή σε ανώτατο πολιτικό επίπεδο του όρου «εργαλειοποίηση της μετανάστευσης». Για πρώτη φορά, η ένωση αναγνώριζε επισήμως ότι η μαζική παράτυπη μετανάστευση μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως όπλο πολιτικής πίεσης από τρίτες χώρες.
Θέουτα και Έβρος: παράλληλες κρίσεις, ανοιχτά ερωτήματα
Η συζήτηση που διεξάγεται σήμερα στους ευρωπαϊκούς θεσμούς (θα έλεγα ότι γίνεται πίσω από τις κλειστές πόρτες περισσότερο, αν βγει αργότερα προς τα έξω, μένει να φανεί) είναι εάν η κρίση της Θέουτα φέρει κοινά χαρακτηριστικά με εκείνη του Έβρου. Οι ομοιότητες είναι εμφανείς, ξαφνική μαζική μετακίνηση, πίεση σε εξωτερικά σύνορα, υποψίες ότι τρίτη χώρα χαλάρωσε ή αξιοποίησε τους συνοριακούς ελέγχους, ανάγκη συντονισμένης ευρωπαϊκής απάντησης. Ωστόσο, μέχρι σήμερα, δεν υπάρχει επίσημη απόφαση της ευρωπαϊκής ένωσης που να χαρακτηρίζει τα γεγονότα της Θέουτα ως υβριδική επίθεση. Αξιωματούχοι και αναλυτές εξετάζουν το ενδεχόμενο εργαλειοποίησης, άγνωστο όμως από πού και ποιούς.
Η Κρήτη ως νέα πύλη εισόδου
Την ίδια στιγμή, η πίεση μετατοπίζεται και νοτιότερα. Η Κρήτη έχει εξελιχθεί τα τελευταία δύο χρόνια σε μία από τις βασικές πύλες εισόδου μέσω της διαδρομής Λιβύης–Ελλάδας. Σύμφωνα με στοιχεία της Ελληνικής Αστυνομίας, του Λιμενικού Σώματος και του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου, σε συνδυασμό με αναφορές της Frontex και της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, οι αφίξεις στο νησί κατέγραψαν αύξηση άνω του 40% το 2025 σε σχέση με το 2024, ενώ το πρώτο εξάμηνο του 2026 οι ροές διατηρούνται σε υψηλά επίπεδα. Οι χώρες προέλευσης ποικίλλουν, με την πλειονότητα να προέρχεται από την Αίγυπτο, το Πακιστάν και το Μπανγκλαντές. Τα δρομολόγια από τα ανατολικά παράλια της Λιβύης προς τα νότια της Κρήτης έχουν γίνει η νέα σταθερά στο χάρτη των διακινητών, ακόμα και 18χρονων, που εκμεταλλεύονται τις μεγάλες αποστάσεις για να αποφύγουν τον εντοπισμό.
Το νέο σύμφωνο και η αλλαγή παραδείγματος
Το νέο σύμφωνο μετανάστευσης και ασύλου, που βρίσκεται σε στάδιο εφαρμογής, εισάγει ρητές πρόνοιες για καταστάσεις εργαλειοποίησης, επιτρέποντας στα κράτη μέλη να λαμβάνουν έκτακτα μέτρα όταν διαπιστώνεται ότι τρίτη χώρα χρησιμοποιεί τις μεταναστευτικές ροές ως εργαλείο πίεσης. Η νομική αυτή εξέλιξη είναι άμεσο απότοκο του Έβρου του 2020 και ενισχύεται από κάθε νέα κρίση, είτε στη Θέουτα είτε στη Κρήτη.
Η Ευρώπη, με άλλα λόγια, αρχίζει να αντιμετωπίζει τη μαζική παράνομη μετανάστευση και μέσα από το πρίσμα της ασφάλειας και της υβριδικής πίεσης. Η εμπειρία του Έβρου, η πρόσφατη αναταραχή στη Θέουτα, οι ροές στην Κρήτη αλλά και στην Λαμπεντούζα στην Ιταλία και η αυξανόμενη πίεση γενικά στη διαδρομή της ανατολικής και κεντρικής μεσογείου διαμορφώνουν μια νέα πραγματικότητα, στην οποία τα σύνορα δεν είναι απλώς γραμμές στον χάρτη, αλλά πεδία γεωπολιτικής αντιπαράθεσης.
Το μοτίβο που ξεκίνησε στον Έβρο το 2020
Το μοτίβο ξεκίνησε στον Έβρο το 2020, συνεχίστηκε στο Αιγαίο, κλιμακώθηκε στην Λαμπεντούζα, έχει μια ”σταθερά” στην Κρήτη τα τελευταία δύο χρόνια, και έρχεται να ολοκληρωθεί με τα όσα συμβαίνουν στα δυτικά σύνορα της Μεσογείου, στην Θέουτα, αυτόν θύλακα της Ισπανίας στην αφρικανική ήπειρο. Είναι κάτι το οποίο οι ευρωπαϊκές ηγεσίες, η ίδια η Ευρωπαϊκή Ένωση κάποια στιγμή θα πρέπει να σταματήσει να είναι ένας γίγαντας με πήλινα πόδια, και θα πρέπει να πάρει για τους ίδιους, δύσκολες αποφάσεις (λόγω των πολιτικών τους μέχρι σήμερα), διότι η κατάσταση έχει εκτραχυνθεί, και το βλέπουμε με διάφορα περιστατικά που συμβαίνουν εντός των ευρωπαϊκών χωρών όσον αφορά τις τρομοκρατικές ενέργειες.
Το ζητούμενο όμως παραμένει διττό:
1. αποτελεσματική προστασία των συνόρων
2. σεβασμός του διεθνούς δικαίου.
Σε μια ισορροπία που καμία ευρωπαϊκή πρωτεύουσα δεν έχει ακόμη βρει, ή δεν ξέρω και αν θέλει να βρει, τουλάχιστον πολλές από αυτές