Γράφει ο Σταύρος Καλεντερίδης
Αν θέλουμε να δούμε καθαρά τι συμβαίνει στη Μέση Ανατολή, πρέπει να πετάξουμε στην άκρη την αμερικανική προπαγάνδα, τα επικοινωνιακά παιχνίδια του Τραμπ και τα ψέματα που εκτοξεύονται από τα κοινωνικά δίκτυα σαν να είναι επίσημη διπλωματία. Η ουσία είναι απλή: το Ιράν όχι μόνο δεν λύγισε, αλλά έδειξε ότι εξακολουθεί να κρατά στα χέρια του ένα από τα πιο κρίσιμα γεωπολιτικά χαρτιά του πλανήτη, τα Στενά του Ορμούζ.
Ο Ντόναλντ Τραμπ προσπάθησε να εμφανίσει μια εικόνα θριάμβου. Είπε, ούτε λίγο ούτε πολύ, ότι το Ιράν νικήθηκε, ότι αποδέχεται τους όρους που του επιβάλλονται, ότι θα συνεργαστεί για τη διέλευση από το Ορμούζ, ότι δεν θα εμπλουτίζει ουράνιο και ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούν να καθορίζουν ποιος θα περνά και ποιος όχι. Με άλλα λόγια, επιχείρησε να εμφανιστεί ως ο απόλυτος ρυθμιστής της κρίσης.
Όμως η πραγματικότητα τον διέψευσε σχεδόν αμέσως. Και τον διέψευσε με τον πιο σκληρό τρόπο. Από το Ιράν ήρθε ξεκάθαρο μήνυμα ότι το καθεστώς διέλευσης από το Ορμούζ δεν θα καθοριστεί από αναρτήσεις, από ψευδαισθήσεις ισχύος ή από αμερικανικούς λεονταρισμούς, αλλά από το πεδίο και από τη βούληση της Τεχεράνης. Το μήνυμα ήταν σαφές: αν συνεχιστεί ο αποκλεισμός και οι μονομερείς πιέσεις, το στενό δεν θα μείνει ανοικτό όπως το θέλουν οι Αμερικανοί.
Αυτό είναι το κεντρικό σημείο. Οι Ηνωμένες Πολιτείες θέλησαν να εμφανιστούν ως κυρίαρχες, αλλά το Ιράν απέδειξε ότι μπορεί να ανεβοκατεβάζει τον διακόπτη της ναυσιπλοΐας στην περιοχή. Άνοιξε προσωρινά, περίμενε αντίστοιχη κίνηση και, όταν αυτή δεν ήρθε, το ξανάκλεισε. Αυτό σημαίνει ότι ο πραγματικός μοχλός πίεσης παραμένει στην ιρανική πλευρά. Και αυτό δεν είναι θεωρία· είναι γεωπολιτική πράξη.
Εδώ φαίνεται και κάτι ακόμη. Οι Αμερικανοί πίστεψαν ότι μπορούν να επιβάλουν μια παράδοξη κατάσταση: να χρησιμοποιούν όλοι το Ορμούζ εκτός από το ίδιο το Ιράν. Δηλαδή να ζητούν από την Τεχεράνη να αποδεχθεί ότι η περιοχή της θα λειτουργεί υπό ξένο έλεγχο και ότι η ίδια θα αποκλείεται. Αυτά δεν γίνονται. Δεν γίνονται ούτε με ισχυρές χώρες, ούτε με αδύναμες, πόσο μάλλον με ένα κράτος όπως το Ιράν που έχει οικοδομήσει ολόκληρη τη στρατηγική του πάνω στην αντοχή, στην ασύμμετρη απάντηση και στην εκμετάλλευση της γεωγραφίας.
Διότι στο τέλος της ημέρας, αυτή είναι η μεγάλη αλήθεια της γεωπολιτικής: η γεωγραφία δεν αστειεύεται. Το Ιράν βρίσκεται εκεί όπου βρίσκεται. Ελέγχει τον ζωτικό χώρο γύρω από τα Στενά του Ορμούζ και μπορεί να μετατρέψει αυτή τη θέση σε πίεση παγκόσμιας κλίμακας. Όποιος δεν το καταλαβαίνει, είτε είναι ανιστόρητος είτε επικίνδυνα ανίδεος.
Υπάρχει μάλιστα και ένα ακόμη κρίσιμο στοιχείο. Το Ιράν δεν είναι αναγκασμένο να παίζει μόνο με τους όρους της αμερικανικής ναυτικής πίεσης. Υπάρχουν ενεργειακές εναλλακτικές, υπάρχουν οδοί παράκαμψης, υπάρχουν υποδομές που του επιτρέπουν να περιορίζει το κόστος ενός αποκλεισμού. Άρα, το αφήγημα ότι η Ουάσιγκτον έσφιξε τη θηλιά και τελείωσε την υπόθεση, απλώς δεν στέκει.
Το αποτέλεσμα είναι ότι ο Τραμπ βρέθηκε εκτεθειμένος. Όχι γιατί έκανε απλώς μία λανθασμένη εκτίμηση, αλλά γιατί επιχείρησε να μετατρέψει ένα περίπλοκο στρατηγικό ζήτημα σε επικοινωνιακό σόου. Αυτό όμως είναι μπούμερανγκ. Όταν λες εφτά διαφορετικά πράγματα μέσα σε μία ώρα, όταν εμφανίζεσαι να υπαγορεύεις όρους που δεν εφαρμόζονται και όταν η άλλη πλευρά σε διαψεύδει στην πράξη, το ζήτημα παύει να είναι απλώς πολιτικό. Γίνεται ζήτημα αξιοπιστίας.
Και εκεί αρχίζουν οι μεγαλύτερες επιπτώσεις. Γιατί η αμερικανική αναξιοπιστία δεν πλήττει μόνο το μέτωπο του Ιράν. Απλώνεται και αλλού. Στην ενέργεια, στην παγκόσμια αγορά, στην Ουκρανία, στη συνοχή του δυτικού στρατοπέδου. Δεν είναι τυχαίο ότι, την ίδια στιγμή που εξελίσσεται αυτή η κρίση, οι ΗΠΑ αναγκάζονται να επεκτείνουν την αναστολή των κυρώσεων στο ρωσικό πετρέλαιο, επειδή δεν αντέχουν μεγαλύτερη πίεση στις τιμές. Δηλαδή, από τη μία προσπαθούν να εμφανιστούν ως τιμωροί της Ρωσίας και από την άλλη χαλαρώνουν πρακτικά το πλαίσιο επειδή η αγορά δεν τους βγαίνει.
Αυτό δείχνει ότι το πρόβλημα είναι βαθύτερο. Η Ουάσιγκτον δεν μπορεί να διαχειριστεί ταυτόχρονα όλα τα μέτωπα με τους όρους που θα ήθελε. Ούτε τη Ρωσία μπορεί να στραγγαλίσει ενεργειακά όπως φανταζόταν, ούτε το Ιράν μπορεί να γονατίσει εύκολα, ούτε τη Μέση Ανατολή μπορεί να σταθεροποιήσει. Και όταν αυτό συμβαίνει, οι αντίπαλοί της το καταλαβαίνουν. Το εκμεταλλεύονται. Και σπρώχνουν ακόμη πιο επιθετικά τα δικά τους πλεονεκτήματα.
Το Ιράν, ακριβώς αυτό κάνει. Δεν λέει απλώς ότι αντιστέκεται. Λέει ότι έχει δικαίωμα να επιβάλει κανόνες στο χώρο του, ότι δεν αποδέχεται τις μονομερείς αμερικανικές ερμηνείες και ότι θεωρεί την πίεση αυτή παραβίαση της συμφωνημένης ισορροπίας. Με άλλα λόγια, μετατρέπει το Ορμούζ από πέρασμα παγκόσμιου εμπορίου σε πεδίο πολιτικής και στρατιωτικής αντιπαράθεσης.
Όσοι λοιπόν βιάστηκαν να πανηγυρίσουν ότι η κρίση τελείωσε, ότι το Ορμούζ άνοιξε, ότι οι τιμές θα εξομαλυνθούν και ότι οι ΗΠΑ επέβαλαν τη γραμμή τους, καλό είναι να κοιτάξουν ξανά τα δεδομένα. Το πρόβλημα όχι μόνο δεν λύθηκε, αλλά παραμένει ανοιχτό, επικίνδυνο και εξαιρετικά ευαίσθητο. Και όσο η αμερικανική ηγεσία αντιμετωπίζει τέτοιες υποθέσεις σαν reality show, τόσο θα ενισχύεται η αίσθηση παρακμής και ανικανότητας.
Η ουσία είναι μία: το Ιράν δεν ηττήθηκε. Ο Τραμπ δεν επέβαλε τη βούλησή του. Τα Στενά του Ορμούζ παραμένουν εργαλείο πίεσης στα χέρια της Τεχεράνης. Και όποιος δεν βλέπει αυτή την αλήθεια, απλώς διαβάζει προπαγάνδα αντί για γεωπολιτική.