“Αυτό που κάνει να ξεχωρίζει το χειρότερο αρχιτέκτονα από την πιο έμπειρη μέλισσα είναι το ότι ο πρώτος κατασκεύασε στο κεφάλι του την κυψέλη, πριν την κατασκευάσει έμπρακτα” (Μαρξ κατά τον Κώστα Αξελό).
Ένα ψαράκι έτρεχε. “Πού πας και τρέχεις έτσι;” το ρώτησε μια αχιβάδα. “Άσε με, βιάζομαι”, απάντησε το ψαράκι και επιτάχυνε. Πιο πέρα το ρωτά ένας αχινός: “Πού πας και τρέχεις έτσι;” “Άσε με, βιάζομαι”, απάντησε το ψαράκι και επιτάχυνε περισσότερο. Έτσι, όποιος έβλεπε το ψαράκι να τρέχει τόσο γρήγορα το ρωτούσε κι αυτό απαντούσε ιδρωμένο πως βιάζεται και να μην το ενοχλούν. Κάποια στιγμή τρέχοντας μπήκε στο στόμα ενός καρχαρία.
Η συμπεριφορά των ανθρώπων αρχίζει από το σκοπό. Μπορεί να ξεπήδησε από ένα όραμα, που συνδυάστηκε με τους υπάρχοντες πόρους και τις τρέχουσες ανάγκες και διαμορφώθηκε σε συγκεκριμένο σκοπό. Όλα αυτά είναι νοητά, μέσα στο κεφάλι του καθενός. Μόνον όταν έχει ολοκληρωθεί ο νοητός στόχος, μόνο τότε, αρχίζει να επιδιώκεται με τα αισθητά όπλα του καθενός, τους μυς και τις εκκρίσεις του.
Διάβαζα σε ένα λεξικό: Στρατηγική είναι ο τρόπος της χρήσης/σύζευξης των υπαρχόντων μέσων για την επίτευξη των εταιρικών ή των εθνικών/πολιτικών στόχων από τους οποίους πηγάζουν οι (αντικειμενικοί) στόχοι της εταιρείας ή της εθνικής ασφάλειας (για την υποστήριξη των εθνικών συμφερόντων) εν όψει υπάρχουσας ή δυνητικής σύγκρουσης (υπαρκτών ή δυνητικών αντιπάλων). Αποτελεί επιστήμη και τέχνη (βασίζεται στην εμπειρία και στο ταλέντο). Η στρατηγική γίνεται, αναπτύσσεται πριν από οποιαδήποτε δραστηριότητα και εφαρμόζεται συνειδητά και σκόπιμα. Θα ακολουθήσει η μέθοδος για να νικηθεί ένας αντίπαλος, η τακτική. Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε και διαφορετική ορολογία που σημαίνει το ίδιο περίπου πράγμα: Επιτελική και εκτελεστική δραστηριότητα.
Τα παραπάνω δείχνουν ότι για να επιτύχουμε κάτι, υπάρχει μια ιεράρχηση των δραστηριοτήτων μας. Αρχίζει με τη δημιουργία σκοπού, το σχεδιασμό των μεθόδων που πρέπει να ακολουθηθούν για να επιτευχθεί και τελειώνει με την αξιολόγηση, στην οποίαν ελέγχεται αν το αποτέλεσμα ικανοποιεί το σκοπό που τέθηκε. Με την ιεράρχηση, έχει προγραμματιστεί ποιο είναι το εκάστοτε επόμενο βήμα μετά το προηγούμενο. Θα μιλήσω με παραδείγματα, καθώς η συζήτηση είναι πολύ θεωρητική.
Θέλω λεφτά, καθώς είναι ανταλλάξιμα με κάθε είδους αγαθά και υπηρεσίες. Κάποια στιγμή τα βρίσκω. Κληρονόμησα ένα ξεχασμένο μπάρμπα στην Κορώνη· πούλησα το σπίτι μου· μου έπεσε το λαχείο· δανείστηκα· χειρίζομαι μια επιδότηση από την Ευρωπαϊκή Ένωση· έκλεψα κλπ. Αν δεν επενδύσω αμέσως αυτά τα χρήματα, σε βραχύτατο διάστημα θα σκορπίσουν, σαν να υπόκεινται στους νόμους της τυχαιότητας, της εντροπίας. Έχω ένα σωρό συγγενείς και φίλους που βρίσκονται σε ανάγκη και θα μου ζητήσουν να τους βοηθήσω εκμεταλλευόμενοι την αδυναμία που τους έχω. Ή είμαι πολιτικός και με αυτά τα χρήματα αγοράζω ψήφους πληρώνοντας με χρήματα και εξυπηρετήσεις. Όσο υπάρχει το ολιγαρχικό σύστημα του πολιτεύματός μας, όλοι σχεδόν οι βουλευτές με κάποιον τέτοιο τρόπο εκλέγονται.
Με την αξιολόγηση θα εκτιμηθεί σε ποιο βαθμό επιτεύχθηκε ο σκοπός. Χωρίς σκοπό και αξιολόγηση, θα προχωρήσω με τη βούληση και την προσπάθειά μου ίσα στο στόμα του καρχαρία. Άδικο φαίνεται. Τόση προσπάθεια, τόσος κόπος, τόσος ιδρώτας και να πάνε στράφι! Ναι, διότι λησμόνησα να έχω προαποφασίσει το σκοπό μου.
Ο σχηματισμός σκοπού είναι μια καθαρά ανθρώπινη λειτουργία. Την ικανότητα να έχει σκοπό την έχει ο αρχιτέκτονας, αλλά όχι η μέλισσα. Ο σκοπός καθενός σχηματίζεται από διάφορα στοιχεία. Μια ομάδα τέτοιων στοιχείων είναι τα ερεθίσματα που προσπίπτοντας στις αισθήσεις μας ξεκινούν μια σειρά από αντανακλαστικά, απαντήσεις μυϊκές και/ή εκκριτικές που μπορούν να μειώνουν (ή και να αυξάνουν) την ένταση του ερεθίσματος. Μια άλλη ομάδα είναι οι περιοδικές ανάγκες που δημιουργούνται σαν ταλαντώσεις μέσα μας, όπως είναι η δίψα, η πείνα, ο ερωτικός ίμερος κλπ. Μια τρίτη ομάδα είναι οι αστάθμητοι περιβαλλοντική παράγοντες. Οι άνθρωποι διαφέρομε φυσιολογικά από τα ζώα κατά τούτο. Τα περισσότερα ζώα ανταποκρίνονται στις περιβαλλοντικές προκλήσεις με φυσικά αντανακλαστικά. Τα ανώτερα, θερμόαιμα κυρίως, σπονδυλωτά (θηλαστικά και πτηνά) ανταποκρίνονται και με επίκτητα εξαρτημένα αντανακλαστικά. Αυτά σχηματίζονται όταν τη στιγμή που απαντούν φυσικά σε ένα ερέθισμα διεγείρεται και ένα άσχετο αισθητήριο. Μετά από μερικές επαναλήψεις αρκεί η διέγερση του άσχετου αισθητηρίου για να εκδηλωθεί το αντανακλαστικό χωρίς να έχει προηγηθεί το φυσικό ερέθισμα. Ειδικά στον άνθρωπο σχηματίζονται και δευτεροβάθμια αντανακλαστικά στηριγμένα όχι σε φυσικά, αλλά σε προσχηματισμένα εξαρτημένα αντανακλαστικά. Αυτό είναι το κρίσιμο στοιχείο που καθιστά τον άνθρωπο ικανό να σχηματίζει σκοπό που δεν υπάρχει στα ζώα.
Ο σχηματισμός σκοπού είναι ένα άλλο στοιχείο, χάρη στο οποίο ο άνθρωπος διαφέρει όχι μόνο από τα άλλα ζώα, αλλά και από την τεχνητή νοημοσύνη. Βέβαια υποτυπώδη σκοπό μπορεί να έχει και αυτή, που ενδέχεται να αφορά στην αναζήτηση ενέργειας για τη λειτουργία της, όταν η υπάρχουσα ενέργεια ανεπαρκεί. Τότε η τεχνητή νοημοσύνη συνδεόμενη με ρομποτική θα αρχίσει, σα να το έχει σκοπό, να αναζητεί ενέργεια. Αλλά τέτοιος σκοπός είναι εξαιρετικά περιορισμένος και δεν συγκρίνεται με τους ανθρώπινους σκοπούς που ενέχουν στοιχεία τυχαιότητας, καθώς τα περιβαλλοντικά ερεθίσματα που συμβάλλουν στο σχηματισμό του είναι τυχαία και απρόβλεπτα.
Όλα τα κράτη έχουν κάποιες κοινές ιδιότητες. Καθένα όμως έχει κάτι το ιδιαίτερο από τα άλλα, ένα διαφορετικό σκοπό από τα άλλα. Όλα επιδιώκουν την αυτοσυντήρησή τους από τις απειλές άλλων κρατών, βασικά με την οικονομία τους και τις αμυντικές τους δυνάμεις. Καθένα όμως έχει αναπτύξει ιστορικά και στη βάση της μοναδικής γεωγραφίας και ιστορίας του κάποιον ιδιαίτερο στόχο. Κάποιο κράτος έχει γίνει διάσημο για τις επιδόσεις του σε εικαστικές τέχνες ή μουσική, άλλο σε παραγωγή φυσικών επιστημών με ποικίλες ανακαλύψεις, άλλο με επιδόσεις στη δημιουργία διοικητικής εμπειρίας, η Ελλάδα στην αρχαιότητα διέφερε από τα άλλα έθνη κατά το ότι επιδίωξε και πέτυχε υψηλής ποιότητας πολιτισμό με αρμονική ανάπτυξη φυσικών, κοινωνικών και ανθρωπιστικών επιστημών.
Ο σκοπός σε μια πολιτεία διαμορφώνεται από την κυβέρνηση στη βάση των βουλήσεων των πολιτών της. Αυτή είναι η πολιτική. Για την επίτευξη του σκοπού οι αρμόδιοι οικονομικοί και/ή στρατιωτικοί παράγοντες διαμορφώνουν τη στρατηγική τους. Οι επαγγελματίες αξιωματικοί θα διαμορφώσουν την τακτική για την επίτευξη του στρατηγικού στόχου. Και πάλι εξαρχής η κυβέρνηση θα αξιολογήσει το αποτέλεσμα και ανάλογα θα αναθεωρήσει σκοπό, μεθόδους και αξιολόγηση. Μπορεί να είχαν γίνει λάθη προηγουμένως σε οποιοδήποτε από αυτά τα στάδια ή, οπωσδήποτε, η κοινωνία έχει στο μεταξύ αλλάξει.
Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com.
Πρωινός Λόγος, Τρίκαλα, 18 Ιουνίου 2026